विश्व वातावरण दिवस मनाइरहँदा नेपाल पनि दिगो विकास, हरित अर्थतन्त्र, जलवायु उत्तरदायित्व तथा स्वच्छ वातावरणप्रतिको आफ्नो प्रतिबद्धता पुनः स्मरण गरिरहेको छ। वातावरण दिवस केवल वृक्षारोपण, सरसफाइ वा औपचारिक कार्यक्रमहरूको दिन मात्र नभई, यो हामीले कस्तो नेपाल निर्माण गरिरहेका छौँ भन्ने विषयमा आत्ममूल्याङ्कन गर्ने अवसर पनि हो।
नेपाल आज परिवर्तनको एक महत्वपूर्ण मोडमा उभिएको छ। विकसित नेपालको राष्ट्रिय आकांक्षा, डिजिटल रूपान्तरण, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, नवप्रवर्तन तथा आधुनिक शासन प्रणालीको विस्तारले देशलाई नयाँ युगतर्फ अग्रसर गरिरहेको छ। यो उत्साहजनक यात्रा हो। तर कुनै पनि राष्ट्रको विकास केवल उसले अपनाएको प्रविधिले मात्र मापन नहुन सक्छ; त्यसले आफ्ना नागरिकलाई प्रदान गरेको जीवनस्तर, सार्वजनिक वातावरणको गुणस्तर र राष्ट्रिय संस्कृतिको स्तरले पनि मापन हुन्छ। यही सन्दर्भमा एउटा आधारभूत प्रश्न उठ्छ—के हामी विकासको बलियो जग निर्माण गरिरहेका छौँ, कि केवल विकासको आकर्षक चित्र कोर्दैछौँ?
यदि सरकारी सेवा पूर्ण रूपमा डिजिटल भयो, कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोग व्यापक बन्यो, देशभर उच्च गतिको इन्टरनेट विस्तार भयो र प्रविधिमा उल्लेखनीय प्रगति हासिल गरियो, तर सार्वजनिक स्थलहरू अव्यवस्थित रहे, नदीहरू प्रदूषित रहे, विद्यालय र अस्पतालको वातावरण अपेक्षित स्तरमा पुग्न सकेन, खाद्य सुरक्षा कमजोर रह्यो र शहरहरू धुलो, फोहोर तथा अव्यवस्थाबाट मुक्त हुन सकेनन् भने हाम्रो विकास यात्रामा एउटा महत्वपूर्ण कडी अझै अधुरो रहनेछ। विकासको वास्तविक अर्थ सुविधा मात्र होइन, गुणस्तरीय जीवन पनि हो।
विकसित राष्ट्रको पहिचान अग्ला भवन, चौडा सडक वा डिजिटल प्रणालीले मात्र गर्दैन। विकसित राष्ट्र त्यहाँ मात्र देखिन्छ जहाँ सार्वजनिक जीवन व्यवस्थित हुन्छ, नागरिक उत्तरदायी हुन्छन्, वातावरण सुरक्षित हुन्छ, स्वास्थ्य जोखिम न्यून हुन्छ र साझा सम्पत्तिप्रति सामूहिक सम्मान हुन्छ। कुनै राष्ट्रको सभ्यता उसको निजी घरभित्र होइन, सार्वजनिक स्थलहरूको अवस्थाबाट मूल्याङ्कन गरिन्छ।
नेपालले पर्यटनलाई आर्थिक समृद्धिको प्रमुख आधारका रूपमा अघि बढाइरहेको छ। हिमाल, संस्कृति, जैविक विविधता, धार्मिक सम्पदा र प्राकृतिक सौन्दर्यले नेपाललाई विश्वकै विशिष्ट गन्तव्य बनाएका छन्। तर आजको पर्यटक केवल दृश्य हेर्न मात्र आउँदैन; उसले सम्पूर्ण अनुभव मूल्याङ्कन गर्छ। विमानस्थलदेखि सडकसम्म, नदी किनारदेखि बजारसम्म, सार्वजनिक शौचालयदेखि रेष्टुरेन्टसम्म, उसले एउटा देशको जीवनशैली पढिरहेको हुन्छ। यदि प्राकृतिक सम्पदाको बीचमा अव्यवस्था, प्रदूषण वा अस्वस्थ वातावरण देखियो भने त्यो अनुभवले नेपालको छविमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। त्यसैले पर्यटनको दीर्घकालीन सफलता स्वच्छ, सुरक्षित र व्यवस्थित सार्वजनिक वातावरणसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको छ।
यस विषयलाई केवल सरसफाइको कोणबाट हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको सम्बन्ध जनस्वास्थ्य, आर्थिक उत्पादकता, लगानी वातावरण, सामाजिक अनुशासन, जलवायु उत्तरदायित्व तथा राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धात्मक क्षमतासँग जोडिएको छ। अस्वस्थ वातावरणले रोगको जोखिम बढाउँछ, रोगले आर्थिक भार बढाउँछ, र त्यसको प्रभाव परिवारदेखि राष्ट्रिय अर्थतन्त्रसम्म पुग्छ। यसको विपरीत, स्वस्थ वातावरणले सक्षम नागरिक, उत्पादक श्रमशक्ति र दीर्घकालीन आर्थिक लाभ सिर्जना गर्छ। त्यसैले स्वच्छतामा गरिने लगानी वास्तवमा राष्ट्रको भविष्यमा गरिने लगानी हो।
विश्वका सफल राष्ट्रहरूको अनुभवले एउटा अत्यन्त महत्वपूर्ण पाठ सिकाउँछ। सिंगापुरले आफ्नो विकास यात्रालाई केवल आर्थिक सुधार वा आधुनिक पूर्वाधारमा सीमित राखेन; उसले सार्वजनिक अनुशासन, स्वच्छ वातावरण र नागरिक उत्तरदायित्वलाई राष्ट्रिय चरित्रकै हिस्सा बनायो। जापानले स्वच्छतालाई सरकारी कार्यक्रमको रूपमा मात्र नभई दैनिक जीवनको संस्कारका रूपमा स्थापित गर्यो, जहाँ विद्यालयदेखि सार्वजनिक स्थलसम्म प्रत्येक नागरिकले साझा जिम्मेवारी निर्वाह गर्छ। दक्षिण कोरियाले तीव्र औद्योगिकीकरण र आर्थिक रूपान्तरणसँगै व्यवस्थित सार्वजनिक जीवन, प्रभावकारी शहरी व्यवस्थापन र सामाजिक अनुशासनलाई समानान्तर रूपमा अघि बढायो।
यी राष्ट्रहरूको अनुभवले पनि देखाउँछ कि दीर्घकालीन समृद्धि केवल पूँजी, प्रविधि वा पूर्वाधारबाट प्राप्त हुँदैन। जब नागरिक चेतना, सार्वजनिक उत्तरदायित्व, वातावरणीय व्यवस्थापन र विकास दृष्टिकोण एउटै दिशामा अगाडि बढ्छन्, तब मात्र राष्ट्रले दिगो प्रगति हासिल गर्न सक्छ। यही कारणले विश्वका सफल समाजहरूले स्वच्छतालाई सौन्दर्यको विषय मात्र मानेनन्; उनीहरूले यसलाई जनस्वास्थ्य, उत्पादकता, लगानी आकर्षण, पर्यटन विकास र राष्ट्रिय प्रतिष्ठासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडेर हेरे।
नेपालको सन्दर्भमा यो विषय अझ गहिरो छ। हाम्रो सभ्यता नदी किनारमा विकसित भएको हो। बागमती, नारायणी, कोशी, कर्णाली, गण्डकी वा राप्ती लगायतका नदिहरु केवल जलस्रोत होइनन्; ती इतिहास, संस्कृति, आस्था र राष्ट्रिय पहिचानका संवाहक हुन्। तर आज यिनै नदीहरू प्रदूषण, अतिक्रमण र उपेक्षाका चुनौतीसँग जुधिरहेका छन्। कुनै पनि समाजले आफ्ना प्राकृतिक सम्पदा र सार्वजनिक सम्पत्तिप्रति देखाउने व्यवहारले नै उसको चेतनाको स्तर प्रकट गर्छ। त्यसैले नदी संरक्षण वातावरणीय कार्यक्रम मात्र होइन; यो सभ्यताको संरक्षण पनि हो।
सम्माननीय प्रधानमन्त्रीज्यू,
हरेक पुस्तामा केही नेतृत्वहरूलाई यस्ता अवसर प्राप्त हुन्छन्, जसले उनीहरूलाई केवल शासन सञ्चालन गर्ने होइन, राष्ट्रिय दिशा निर्धारण गर्ने जिम्मेवारी दिन्छ। आज नेपाल त्यस्तै मोडमा उभिएको छ। डिजिटल रूपान्तरण, पूर्वाधार विकास र आर्थिक सुधारसँगै यदि स्वच्छ नेपाललाई पनि राष्ट्रिय प्राथमिकताका रूपमा अघि बढाउन सकियो भने त्यसले विकासको अवधारणालाई अझ पूर्ण, समावेशी र दिगो बनाउनेछ। यो कुनै एउटा मन्त्रालय वा निकायको कार्यक्रम मात्र नभई यो सरकार, स्थानीय तह, निजी क्षेत्र, शैक्षिक संस्था, सञ्चारमाध्यम, नागरिक समाज र सम्पूर्ण नागरिकको साझा अभियान बन्न सक्छ।
आजको आवश्यकता छुट्टाछुट्टै कार्यक्रमहरूको होइन, साझा राष्ट्रिय दृष्टिकोणको हो। विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, बजार क्षेत्र, नदी प्रणाली, सार्वजनिक स्थल, खाद्य सुरक्षा, फोहोर व्यवस्थापन तथा वातावरणीय संरक्षणलाई एउटै रूपान्तरणकारी अभियानअन्तर्गत जोड्न सकियो भने त्यसले नेपालमा व्यवहारिक परिवर्तनको नयाँ अध्याय सुरु गर्न सक्छ। विकासका विभिन्न प्रयासहरूलाई एउटै साझा लक्ष्यतर्फ केन्द्रित गर्ने क्षमता यस्तै अभियानमा हुन्छ।
अब एक क्षणका लागि भोलिको नेपालको कल्पना गरौँ। स्वच्छ नदीहरू, व्यवस्थित शहरहरू, सुरक्षित सार्वजनिक स्थलहरू, उच्च मापदण्डका विद्यालय र स्वास्थ्य संस्थाहरू, जिम्मेवार नागरिक संस्कृति, वातावरणमैत्री विकास र विश्वसामु सकारात्मक छवि निर्माण गरेको नेपाल। यस्तो नेपालमा आउने पर्यटकले केवल हिमालको प्रशंसा गर्ने छैन; उसले यहाँको सार्वजनिक जीवनको स्तरको पनि सम्मान गर्नेछ। लगानीकर्ता केवल बजारको सम्भावना हेर्ने छैन; उसले स्थायित्व, अनुशासन र व्यवस्थापन क्षमता पनि देख्नेछ। नागरिकले केवल विकासको अनुभूति गर्ने छैन; विकासको गुणस्तर पनि अनुभव गर्नेछ।
आज विश्व वातावरण दिवसको अवसरमा नेपालले वातावरण संरक्षण, जलवायु उत्तरदायित्व तथा दिगो विकासप्रति आफ्नो प्रतिबद्धता व्यक्त गरिरहेको छ। तर यो प्रतिबद्धता औपचारिक समारोह, भाषण वा घोषणामा मात्र सीमित रहनु हुँदैन। यसलाई व्यवहार, नीति, प्रणाली र राष्ट्रिय अभियानमा रूपान्तरण गर्न आवश्यक छ।
यदि हामीले आगामी वर्षहरूमा प्रविधि, वातावरण, जनस्वास्थ्य, सुशासन र नागरिक उत्तरदायित्वलाई एउटै राष्ट्रिय यात्राका रूपमा अगाडि बढाउन सक्यौँ भने विकसित नेपालको लक्ष्य केवल आर्थिक उपलब्धिमा सीमित रहने छैन; त्यो जीवनस्तरको रूपान्तरणमा परिणत हुनेछ। यही परिवर्तनले भविष्यका पुस्तालाई गर्व गर्न सकिने राष्ट्र निर्माण गर्नेछ।
डिजिटल नेपाल भविष्यतर्फको यात्रा हो, स्वच्छ नेपाल त्यो यात्राको आधार हो। पूर्वाधारले विकासको गति बढाउँछ, प्रविधिले विकासलाई सक्षम बनाउँ।
तर स्वच्छ, स्वस्थ र सभ्य सार्वजनिक वातावरणले मात्र विकासलाई पूर्णता दिन्छ।
विश्व वातावरण दिवस २०२६ को यस महत्वपूर्ण अवसरमा नेपालले “स्वच्छ नेपाल” लाई राष्ट्रिय आन्दोलनका रूपमा अघि बढाउन सक्यो भने त्यसले केवल वातावरणलाई मात्र होइन, जनस्वास्थ्य, पर्यटन, लगानी, उत्पादकता, सामाजिक अनुशासन र राष्ट्रिय गौरवलाई समेत नयाँ उचाइमा पुर्याउनेछ।
र इतिहासले अन्ततः त्यही नेतृत्वलाई विशेष सम्मानका साथ सम्झन्छ, जसले राष्ट्रको क्षमता मात्र होइन, राष्ट्रको चरित्र पनि उकास्न सफल भएको हुन्छ।
