गुरु ज्ञानको प्रतीक हो, जीवनको बाटो हो, प्रगतिको आधार हो, विज्ञानको आभा हो, संस्कारको जरो हो, परम्पराको सन्देशवाहक हो, आमा र बुबाको दर्पण हो । उन्नतिको जगमा गुरुको आशीर्वाद, प्रगतिमा गुरुको ज्ञान हुन्छ । माता, मातृभूमि, मातृभाषा र मातृसंस्कृतिको अस्तित्वलाई गुरुको ज्ञानले बचाउँछ ।
चेलाको चेतना र चिन्तनलाई निरन्तरता दिन गुरु चाहिन्छ । गुरुले शिष्यलाई अन्धकारमा जानबाट रोक्छ । गुरु वर्तमान हो, चेला भविष्य हो, गुरु स्रष्टा हो चेला सृष्टि हो । यसकारण हरेक ज्ञान, विज्ञान, परीक्षणमा गुरु र चेलाको योग जुटेको छ । वंशका संस्कार, शिक्षा आदि अग्रजबाट पुस्तान्तरण हुँदै सन्ततिमा जान्छ ।
हजुरबा र हजुरआमाले बुबाआमालाई, आमा र बुबाले बुहारीछोरीलाई, छोरा र बुहारीले नातिनातिनी र नातिनीबुहारीलाई कुलको दीक्षा दिई गुरुचेलाको परम्परालाई जोगाइरहेका छन् । कुल र मूललाई जोगाउन, शिक्षा र संस्कारलाई बचाउन, इतिहास र इष्टदेवलाई चिनाउन, ईश्वर र इमारतलाई बुझाउन गुरु चाहिन्छ । राजादेखि रंकसम्म, दानवदेखि देवतासम्मले गुरु माने, पूजे त्यहीअनुसार हिडे । देवताले वृहस्पतिलाई, राक्षसले शुक्राचार्यलाई, रामले विश्वामित्रलाई, जनकले याज्ञवल्क्यलाई, सुदामाले सान्दिपनिलाई गुरु बनाए ।
गुरु आज्ञाविना अघि बढ्दा दुर्योधन, बर्बरिक र एकलव्यको हालत हुन्छ । गुरु आगो हो शिष्य सुन हो, शिक्षक डोरी हो विद्यार्थी फूल हो, गुरु चौतारी हो चेला यात्री हो, गुरु शब्द हो, चेला आवाज हो, जीवित र जागरुक हुन गुरुको मार्गदर्शन तथा आशीर्वाद चाहिन्छ । गुरु नहुँदा ज्ञान ओइलिन्छ, संस्कार चाउरिन्छ, धर्म खुम्चिन्छ, परम्परा लर्खराउँछ, सीप सुक्छ, इतिहास हराउँछ, अनुभव अस्ताउँछ ।
गुरुको ज्ञान र अनुभव चेलाका लागि सञ्जीवनीबुटी हो जसबाट वेद मौलाउँछ, विज्ञान बुझिन्छ, ब्रह्माण्ड देखिन्छ, विरासदमाथि गौरव लाग्छ, जीवनको बाटो, जन्मेको माटो, आत्माको अक्षर, जगत्को जगलाई चिनाउने हुँदा गुरुको पूजन र सन्ततिसहित गुरुपूर्णिमा मनाइन्छ । गुरुपूर्णिमाकै दिन वेदव्यासको चिन्तन गरेर अक्षर र आत्माको उपासना गर्न सिकाइन्छ । प्रात: स्मरणीय योगीराज नरहपुरिनाथ महाराजाका अनुसार वेदव्यास तनहुँजिल्लाको दमौलीस्थित मादी र सेतीको दोभानमा जन्मिएकाले गुरुपूर्णिमा मनाउने परम्परा यही माटोबाट शुरु भयो ।
गुरु यदि एक योजननजिकै हुनुहुन्छ दैनिक अन्यथा गुरुपूर्णिमा, रक्षाबन्धन, दशहरा, दुर्गापूजा, दीपावलि, सरस्वतीपूजा र होलीमा अनिवार्य भेट्नुपर्छ । अधिक टाढा भए इच्छाअनुसार दर्शन गर्नुपर्ने शास्त्रीय आधारहरु प्नि छन् ।
गायत्रीमन्त्र विश्वामित्र ऋषिले गौरीशंकरहिमालमा साधनापछि प्राप्त गरेकाले यो नेपालको गरौव पेवा हो । गायत्रीभन्दा ठूलो कुनै धर्म, तप, देवता र मन्त्र छैन । इतिहासबाट विमुख हुँदा भारतीयले वैदिक पर्व, आर्ष ग्रन्थ, महत्वपूर्ण तीर्थ आदिलाई निजीकरण गरी लाभ लिइरहेका छन् ।
नातिको गुरु बा, बाको गुरुहजुर बा, हजुरबाको गुरु परबाजे भएझैँ प्राणीको गुरु प्रकृति, प्रकृतिकी गुरु ईश्वर हुन् । गुरु परम्पराको लहरो परमात्मासम्म पुग्छ । परमात्मालाई गुरु मानेर पृथ्वी घुम्छिन्, प्राणीहरुले प्राण धान्छन्, जीवहरु जन्मन्छन् । खान, लेख्न, हिँड्न, जिउन, अक्षर चिन्न गुरुकै आवश्यकता पर्दछ ।
गुरु नभए मानिस पशुझैँ चार खुट्टाले टेकेर, वानरझैँ रूखमा, बाघझैँ गुफामा, सर्पझैँ जमिनमा घिस्रिएर हिँड्ने थियो । चराचुरु∙ीलाई उड्न सिकाउने, माछालाई पौडन सिकाउने, चारखुट्टे र दुई खुट्टाले हिँड्न सिकाउने आ–आफ्नै गुरु हुन्छन् । गुरूपरम्परा मानवलगायतका सम्पूर्ण प्राणीहरूमा आदिमकालदेखि थियो । यसैले त दतात्रयका २४ भए ।
श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्पर: संयतेन्द्रिय: ।
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ।। –गीता (४।३९)
अर्थात् “जसको हृदय श्रद्धावान् छ, इन्द्रियहरूलाई संयममा राखेको छ, उसले ज्ञान र परमशान्ति प्राप्त गर्दछ ।” श्रद्धा र विश्वास हुनेले समय आएपछि गुरु भेट्छ । जबसम्म बाँच्दछौँ तबसम्म तीन गुरुलाई नछोड । वेदान्त र शास्त्रको अध्यापन गराउने गुरु, तेस्रो ईश्वरलाई चिनाउने गुरु । यसकारण गुरुका वचनलाई बाटो मान्छन्, ज्ञानलाई जीवन ठान्छन्, उपदेशलाई उपनिषद् संझन्छन् ।
नेपाल अहिले धार्मिक, आर्थिक, राजनीतिक रुपमा लथालिङ्ग हुनमा गुरुको अभाव हो । गुरुसँग गुरुत्व हुन्छ, मुलुकको गुण हुन्छ, पुर्खाको गुन हुन्छ । गुरुको मार्गदर्शन नमान्दा समाजको जरा चुडिन्छ, राष्ट्रको अवसान हुन्छ । गुरु शब्दको उच्चारण वा दर्शनले शिष्यको शरीर रोमाञ्चले भरिन्थ्यो, हृदयमा श्रद्धा उम्लन्थ्यो र शिष्यहरू गुरुको चरणस्पर्श गरी आशीर्वाद लिने हतारिन्थे । मेधावी, स्मृति भएको, विद्या प्राप्त गर्नका लागि लागि रहने, आफ्नो कार्यमा श्रद्धा हुने, सदा उत्साही, अध्ययनको विषयवस्तुप्रति लगाव राख्ने नै शिष्य हुन्छ ।
द्वापरयुगसम्म संसारमा दुईथरिका मानिसहरूमात्र बस्थे, एउटा गुरु अर्को चेला । अनुशासनमा रही गुरुले चेलालाई शासन गर्दथे । प्रशिक्षिणत गराउने, परीक्षा लिने, परामर्श दिने हुँदा गुरु विश्वासको जग हो, आस्थाको केन्द्र हो ।
गुरुमुख्या: क्रिया: सर्वा: भुक्तिमुक्तिफलप्रदा: ।
तस्माद् सेव्यो गुरोर्नित्यं मुक्त्यर्थं सुसमाहितै: ।।
अर्थात्, “सबैको भुक्ति–मुक्तिको फल दिने कार्य गुरुको हो । मोक्ष वा योग्यता चाहने शिष्यहरूले सधैँ गुरुको सेवा गरी विद्यार्जन गरोस् ।” गुरुले जन्तुलाई जनार्दन, विषालुलाई विष्णु, नशालुलाई नारायण, बुद्धुलाई बुद्ध, बरालिनेलाई ब्रह्मा, संस्कारबिहीनलाई शंकर बनाउने बाटो देखाउनुहुन्छ । गुरुलाई नमस्कार गर्नु मानवअधिकारको हनन ठान्दा आज शैक्षिक संस्थाले ९९ प्रतिशत विद्यार्थी उत्पादन गरेका छन् । पास नगराइदिए कुट्ने, दुर्गममा सरुवा गराइदिने विद्यार्थीको कर्तव्यजस्तै भएको छ ।
प्रजातन्त्रको पुनस्र्थापनापछि शिक्षण संस्थामा पार्टीका उपासक, झुण्डका अनुयायी, दलका पुजारी पुगेर सरस्वती र संस्कारलाई लखेटेका छन्, शिक्षकलाई दास बनाएका छन् । शिक्षकले बाटो भुल्दा विद्यार्थीको भविष्यले नेटो काट्छ, विद्यालय बेकुवहरुको अखडा बन्छ ।
वैदिक शिक्षापद्धतिमा विद्या+आलय (विद्याको घर) थियो, अब विद्या+लय अर्थात् विद्याकै नाश हुने ठाउँ बन्न थाले शिक्षणसंस्थाहरु । विद्यालय राजनीति गर्ने अखडा बने, विश्वविद्यालय ढुङ्गा–मुडा चलाउने मैदान भए । लोकतन्त्रको आगोले शिष्यको सपना जलाइदियो, गणतन्त्रको ज्वालाले छात्रछात्राहरुको भविष्य पलायन गरायो, निजीकरणले विपन्न तर मेधावी छात्रछात्राहरुले बौद्धिक क्षमतालाई गुमनाम गराए ।
आर्यावर्तमा ऋषिहरुले पढाए, गुरुहरुले सिकाए, मुनिहरुले प्रशिक्षण दिए । गुरुमा गुरुत्व, श्रीमतीमा सतीत्व, श्रीमान्मा अभिभावकत्व थियो । औषधीय गुण भएकाले वनस्पति, दैवी गुण भएका धातु र पत्थर, ईश्वरीय गुण भएका पर्वतहरु, अमृतस्वरुपको जलाशय हुनाले नेपालका पशुपंक्षीहरु देवीदेवताहरुका रुपमा पूजिए ।
यहाँका जमिन, जीव र वनस्पतिमा अलौकिक गुण एवं ऊर्जा हुनाले गुरुभूमिका नामले चिनियो । नेपालमा धर्म र साधनाको केन्द्र, ज्ञान तथा विज्ञानको विकास, साधक एवं ऋषिको जन्म हुनाले गुरुराष्ट्र भयो । आर्यावर्तका ऋषिकुल, वंशकुल र गुरुकुलको जरो नेपालको भूगोलमा आदिमकालदेखि थियो । वेदव्यासको भूमिमा गुरु नपाइनु, मुन्धुमको ज्ञान फैलिएको भूगोलमा शिक्षक नहुनु, त्रिपिटक दिने भूमिमा आचार्य नभेटिनु, वेद उत्पत्ति भएको राष्ट्रमा ऋषि र भन्ते नपाइनु दुर्भाग्य हो ।
पशुपतिले पाशुपतास्त्र दिए, दमौलीले श्रीमद्भगवत्गीता दियो, जनकपुरले अष्टावक्रगीता एवं जनकदर्शन दियो, गौरीशंकरहिमालले गायत्री मन्त्र दियो, पहाडहरुले शाक्ततन्त्र दिए, लुम्बिनीले बौद्धदर्शन दियो, पारुहाङ र सुम्निमाले तन्त्र तथा योग सिकाएकाले नेपालाई गुरुराष्ट्र बन्ने सौभाग्य जुटाइदियो । पाथीभरा, कालिञ्चोक, गोरखकाली, शैलेश्वरी, वडिमालिका आदिले दशमहाविद्यालाई जगाइरहे । देवीघाट, देवघाट, वर्दघाट, रुरुघाट, आर्यघाटजस्ता मुक्ति दिने घाटहरु यहीँ पर्छन।
देवीको आशीर्वाद र ऊर्जा बोक्ने महाकाली, विष्णुको ऊर्जा र आशीर्वादको प्रवाह गर्ने कालीगण्डकी, महादेवको आशीर्वाद र ऊर्जा बोक्ने त्रिशूली, रामतारकलाई सुसेल्ने विष्णुमती, शिवतारक गुञ्जाइरहने वाग्वती, मममनै सोùहम् जप्न सिकाउने मनोहरा, ऋषिहरुको ज्ञान र तपलाई बोक्ने कोशीले गुरुराष्ट्र नेपालको आत्मालाई जगाइरहेको छ । यसको गौरवलाई बचाइ रहन, पुस्तान्तरण र हस्तान्तरण गराउन गुरु र चेला चाहिन्छ ।
गुरु शब्दमा रहेको ‘गु’को अर्थ अँध्यारो, ‘रु’को अर्थ उज्यालो अर्थात्, जसले अज्ञानरूपी अन्धकारबाट ज्ञानरूपी उज्यालोतर्फ डोर्याउने गुरु हो । गुरु कसैको दास र पाठ्यक्रमको ठेकेदार होइन, ईश्वरको स्वरुप हो, ज्ञान र विज्ञानको संवाहको हो, अनुभवको भण्डार हो । गुरुको चरणमा राजनीति झुक्छ, प्राणीमा आशीर्वाद बर्सन्छ, समाजमा संस्कार फूल्छ, विश्वविद्यालयहरू फक्रन्छन्, परम्पराहरु ओत लाग्छन्, ज्ञानको सुबास एवं विज्ञानको उज्यालो फैलन्छ ।
गुरुको तागतलाई गोरखनाथको आशीर्वादबाट जान्न पाइन्छ, चाणक्यबाट सिक्न सकिन्छ, समर्थगुरु रामदासबाट बुझ्नुपर्छ । बहुदलबाट गणतन्त्रसम्म आइपुग्दा नेपालको ज्ञान सुकेर गुरुहरू निहुरिँदै छन्, विज्ञानका आँखा झुकेका छन्, इतिहास चित्त दु:खाएर बाँच्दै छन् । उपकुलपतिको नियुक्त, प्रधानाध्यापकको छनोट, शिक्षकको सरुवा गराउन नेता भेट्नुपर्छ, पार्टीहरुको चौतारीमा ओत लाग्नुपर्छ । यसले गुरुलाई बाँच्न र शिष्यलाई उम्रन दिँदैन ।
गुरुब्रम्हा गुरुर्विष्णु: गुरुर्देवो महेश्वर: ।
गुरु: साक्षात् परंब्रम्ह तस्मै श्रीगुरवे नम: ।।
गुरु ब्रम्हा हुन् जसले ज्ञानलाई जन्माउँछन्, गुरु विष्णु हुन् जसले ज्ञानलाई फूलाउँदै, फलाउँदै जीवन्त राख्छन् । विद्यार्थीको अभिमानलाई नाश गराउने हुँदा गुरुलाई महादेव मानिन्छ । विभिन्न नाम र ज्ञानका गुरुहरु अन्तत: परमात्मा हुन् । गुरुले डाक्टर, प्रोफेसर, उपकुलपति, विद्वान्, लेखक आदि जन्माउँछन् ।
गृह्णाति ब्रम्हत्वं उपदिशति शिष्यान् इति गुरु: अर्थात्, ब्रम्हत्वं बुझेर शिष्यहरूलाई उपदेश दिनेलाई गुरु भनिन्छ । शिक्षकमा रहेको ‘शि’ले शिष्ट, ‘क्ष’ले क्षमतावान्, ‘क’ले कर्मठ हुनुपर्ने बताउँछ । बुबाआमाको सम्पत्ति सन्तानले समानरूपमा नपाउन सक्छन् तर गुरुको ज्ञान विना भेदभाव सबैले बराबर पाउने हुँदा ईश्वरको स्वरुप भनिन्छ ।
ईश्वरको आशीर्वाद प्राप्त गर्न समय लाग्छ तर गुरुको कृपा तुरुन्त मिल्छ । भीष्मपितामहले आफ्ना गुरु परशुरामलाई हराए । चेलाले हराएको बदलामा परशुरामले भीष्मलाई आशीर्वाद दिए । गुरुले शिष्यलाई अब्बल बनाउने वैदिक परम्परा हो । युगको संकेत गुरुले गराउँछ, इतिहास चेलाले बनाउँछ, शिक्षा र शिक्षकलाई शिष्यले संरक्षण र विस्तार गर्छ । कवीरदासले भनेका छन्–
गुरु गोविन्द दोऊ खडे काके लागौँ पाय ।
बलिहारि गुरु आपनु गोविन्द दियो दिखाय ।।
कवीरको अगाडि एकै समयमा भगवान्् र उनका गुरु रामानन्द उभिदा पहिले कसलाई नमस्कार गरौँ भन्ने दोमन भएछ । भगवान्सम्म पुर्याउने गुरु हुनुहुन्छ भन्ने बुझेर पहिले गुरुको पाउमा लागेछन् । त्यो घटनाले भगवान्् र गुरु दुबै प्रसन्न भए । भौतिक गुरुको आशीर्वाद विना अदृश्यगुरुको दर्शन मिल्दैन । गुरुविना सीप, शिक्षा, अनुभव, संस्कार हस्तान्तरण हुँदैन ।
प्राचीन शिक्षा जनमुखी, माटोमुखी, सेवामुखी, सन्ततिमुखी, राष्ट्रमुखी भएकाले विद्या वन्द्या थिइनन् अहिले पनि संस्कृतशिक्षा पढेकाहरू बेरोजगार बस्नुपरेको छैन । नेपाललाई गुरुराष्ट्र, नेपालीलाई गुरु बनाउन गुरुत्व भएको शिक्षा, वैदिक ज्ञान, आर्ष चेत समेटिएको पाठ्यक्रम चाहिन्छ, वैदिकशिक्षा र संस्कृतिमा फर्कनुपर्छ । एकमप्यक्षरं यस्तु गुरु: शिष्ये निवेदयेत् ।
पृथिव्यां नास्ति तद्द्रव्यं यद्दŒवा èनृणो भवेत् ।।–अत्रिस्मृति (१।१९)
अर्थात्, “गुरुले आशीर्वचनस्वरूप एक अक्षरमात्र पढाए पनि गुरुदक्षिणास्वरूप पृथ्वी नै गुरुका चरणकमलमा अर्पण गरे पनि ऋणबाट मुक्त हुन सक्दैन ।” शिक्षितबाट पुर्खा र परम्परामा टेवा मिल्छ, समाज र राष्ट्रको शिर अडिन्छ, भविष्य र सन्तानले गर्व गर्नुपर्छ । राष्ट्रले अरबौँको खर्च गरेको शिक्षाबाट कला, भाषा, इतिहास, संस्कृति आदि मेटाउन लगाउने, पलायनमा रमाउने, भ्रष्टाचारद्वारा बाँच्नुपर्ने, गाली गरेर शान देखाउनुपर्ने, आफ्नो धर्म–संस्कृति छोडेर गौरव गर्ने शिक्षाले नेपालीलाई बर्वाद गरायो ।
हामी छात्र–छात्रा बनाउने शिक्षा चाहन्छौँ, नेपाल बनाउने शिष्य चाहन्छौँ, माटो र आफू चिनाउने गुरु चाहन्छौँ । आज असल चेला भएर भोलि असल गुरु बन्ने शिक्षा आवश्यक छ ।
इतिहास र ईश्वर बुझ्ने, माटो र मातालाई पूज्ने, नेपाल र नेपालीलाई शिरमा राख्ने असल गुरु र सभ्य चेला चाहिन्छ । पहिलो पुस्ता र भावी पुस्तालाई जोड्ने शिक्षाले मात्र गुरुको संरक्षण गर्छ । शिक्षा, सीप, कला, इतिहास आदिको संरक्षण र संवर्द्धन गर्न, गुरुलाई जीवित गराउन, विद्याको तन्तुलाई सुरक्षा गर्न शिष्य चाहिन्छ । परमात्मा र प्रकृतिको अन्तरङ्ग सम्बन्धजस्तै सृष्टि रहेसम्म गुरु र चेला परिपूरकका रुपमा रहन्छन् ।
