काठमाडाैँ । पछिल्ला वर्षहरूमा विश्वव्यापी हतियार कारोबारमा महत्वपूर्ण परिवर्तन देखिएको छ। स्टकहोम इन्टरनेसनल पिस रिसर्च इन्स्टिच्युट (सिप्री) को नयाँ प्रतिवेदन अनुसार, पाकिस्तान चीनबाट हतियार आयात गर्ने सबैभन्दा ठूलो देश बनेको छ। सन् २०२१–२५ को अवधिमा चीनले निर्यात गरेको प्रमुख हतियारको करिब ६१ प्रतिशत हिस्सा पाकिस्तानमै पुगेको छ।
प्रतिवेदन अनुसार पाकिस्तानको कुल हतियार आयातमध्ये करिब ८० प्रतिशत चीनबाट आएको हो। सन् २०१६–२० मा यो हिस्सा ७३ प्रतिशत थियो। चीनले यस अवधिमा ४७ देशलाई प्रमुख हतियार आपूर्ति गरे पनि सबैभन्दा ठूलो भाग पाकिस्तानतर्फ गएको प्रतिवेदनले देखाएको छ।
सिप्रीले जनाएको छ कि सन् २०१६–२० मा विश्वका प्रमुख हतियार आयातकर्तामध्ये पाकिस्तान दशौँ स्थानमा थियो भने सन् २०२१–२५ मा पाँचौँ स्थानमा पुगेको छ। यी दुई अवधिबीच पाकिस्तानको हतियार आयात ६६ प्रतिशतले बढेको छ, जुन विश्वव्यापी कुल हतियार आयातको करिब ४.२ प्रतिशत हो।
प्रतिवेदनले दक्षिण एसियामा भारतको अवस्थाबारे पनि उल्लेख गरेको छ। सन् २०२१–२५ मा भारतले विश्वव्यापी हतियार आयातको ८.२ प्रतिशत हिस्सा ओगट्दै दोस्रो ठूलो आयातकर्ता बनेको छ। भारतको हतियार आयात मुख्य रूपमा चीन र पाकिस्तानसँगको तनावपूर्ण सम्बन्धले प्रेरित भएको देखिन्छ। सन् २०२५ मा भारत र पाकिस्तानबीच छोटो समयका लागि भएको द्वन्द्वमा दुवै पक्षले आयातित हतियार प्रयोग गरेका थिए।
यद्यपि पछिल्लो दशकमा भारतको कुल हतियार आयातमा केही गिरावट आएको छ। सन् २०१६–२० र २०२१–२५ बीच भारतको हतियार आयात करिब ४ प्रतिशतले घटेको छ, जसलाई घरेलु रूपमा हतियार उत्पादन क्षमता विस्तारसँग जोडिएको प्रतिवेदनले जनाएको छ। तर, स्वदेशी उत्पादनमा अझै ढिलाइ हुने प्रवृत्ति कायम छ।
फ्रान्सबाट १४० लडाकू विमान र जर्मनीबाट छ वटा पनडुब्बी खरिद गर्ने भारतको योजना र अर्डरले विदेशी स्रोतमा निर्भरता अझै कायम रहने सङ्केत गर्दछ। पछिल्ला वर्षमा भारतले हतियार खरिदका स्रोत पनि विविध बनाएको छ। परम्परागत रूपमा रूसबाट ठूलो मात्रामा हतियार खरिद गर्दै आएको भारतले अहिले फ्रान्स, इजरायल र संयुक्त राज्य अमेरिकाबाट खरिद बढाएको छ।
सिप्रीका अनुसन्धानकर्ता सिमोन वेजम्यानका अनुसार, चीनको बढ्दो सैन्य क्षमता र रणनीतिक उद्देश्यले एसिया तथा ओसिनियाका धेरै देशको रक्षा नीतिमा प्रभाव पारिरहेको छ। दक्षिण एसियाको उदाहरण दिँदै उनले भारतले ठूलो मात्रामा हतियार आयात गर्नुको मुख्य कारण चीनबाट देखिएको चुनौती र पाकिस्तानसँगको लामो समयदेखिको द्वन्द्व भएको बताए।
सिप्रीको विश्लेषण अनुसार सन् २०२१–२५ मा विश्वव्यापी हतियार आयातको ठूलो हिस्सा केही सीमित देशमा केन्द्रित छ। युक्रेन, भारत, साउदी अरेबिया, कतार र पाकिस्तानले संयुक्त रूपमा विश्वव्यापी कुल हतियार आयातको करिब ३५ प्रतिशत हिस्सा ओगटेका छन्।
विश्वव्यापी हतियार निर्यातमा संयुक्त राज्य अमेरिका सबैभन्दा ठूलो निर्यातकर्ता बनेको छ, जसले ४२ प्रतिशत हिस्सा ओगटेको छ। फ्रान्स ९.८ प्रतिशत र रूस ६.८ प्रतिशत हिस्सासहित दोस्रो र तेस्रो स्थानमा छन्। सन् २०१६–२० मा २१ प्रतिशत हिस्सा रहेको रूसको निर्यात सन् २०२१–२५ मा घटेर ६.८ प्रतिशतमा झरेको छ।
युरोपमा हतियार आयात उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। हाल विश्वव्यापी हतियार आयातमा युरोपको हिस्सा ३३ प्रतिशत, एसिया तथा ओसिनियाको ३१ प्रतिशत र पश्चिम एसियाको २६ प्रतिशत रहेको छ।
