नयाँ दिल्ली । हिन्दू, जैन र बुद्ध धर्ममा पुनर्जन्मलाई विश्वास गरिन्छ। बुद्ध धर्ममा, यसले आफ्नो गुरु अर्थात् लामा चयन गर्ने प्रक्रियामा पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

हिमाचल प्रदेशको स्पितीमा एक ४ वर्षीय बालक बुद्ध धर्मको निङ्मा सम्प्रदायको सर्वोच्च पदमा निर्वाचित भएका छन् । उनलाई स्वर्गीय लामा ताक्लुङ सेत्रुङ रिन्पोछेको पुनर्जन्म मानिन्छ। उनले शिमलास्थित दोर्जी डाक मठको प्रमुखको भूमिका निर्वाह गर्नेछन् ।

तिब्बती बुद्ध धर्मका चार शाखामध्ये सबैभन्दा पुरानो सम्प्रदायको प्रमुखको छ वर्षदेखिको खोजी अन्त्य भएको छ । सन् २०१५ डिसेम्बर २४ मा रिन्पोछेको निधन भयो। अन्तिम संस्कारअघि उनको शव लामो समयसम्म मठमा सुरक्षित राखिएको थियो ।

यस्तो अवस्थामा बुद्ध धर्ममा दलाई लामा वा गुम्बाका प्रमुख कसरी निर्वाचित हुन्छन् भन्ने जान्न जनताको मनमा जिज्ञासा पैदा हुन सक्छ ।

नर्सरीमा पढ्दै थिए बालक …

गत साता लामाहरूको एउटा समूह स्पितीको पिन उपत्यकाको रङ्गरिक गाउँ पुग्यो । उनीहरुले नवाङ टासी राप्तेन नाम गरेको बालकलाई लिएर आएका थिए । सोमबार एक समारोहका बीच उनलाई राजगद्दीमा विराजमान गरिएको भए पनि शिक्षा पूरा गरेपछि उनले सम्पूर्ण जिम्मेवारी लिनेछन् ।

कपाल काटेर धार्मिक पोशाक लगाएर उनलाई मठको गुरुको उपाधि दिइएको थियो । अप्रिल १६, २०१८ मा जन्मिएका यी बालकलाई यसै वर्ष ताबोको सारकाङ पब्लिक स्कुलको नर्सरीमा भर्ना गरिएको थियो ।

आमाबाबुका लागि सुख र दुःख दुवै

नवाङका हजुरबुवाले भने, “धेरै लामाहरू हामीकहाँ आएर आफ्नो बच्चा हामीलाई दिने हो कि भनेर सोधे। उनले रिन्पोछेको पुनर्जन्मको बारेमा बताए । हामीले उनीहरूलाई भन्यौँ कि हामी धेरै खुसी छौँ र हामीले हाम्रो बच्चालाई यस महान कार्यको लागि किन नदिने?”

उनका बुवा सोनम चोपेल र आमा केसाङ डोल्मा खुसी थिए भने उनीहरुको अनुहारमा दुःख पनि देखिन्थ्यो । सोनमले यो सम्पूर्ण स्पिती उपत्यका र हिमाचल प्रदेशका लागि खुसीको अवसर भएको बताए ।

आमाले छोरा विछोडको पीडा अनुमान गर्न नसकिने बताइन् । “तर हाम्रो घरमा महान् ऋषिको जन्म भएको खुशीको कुरा हो । म आफूलाई भाग्यमानी ठान्छु ।” भनिन्छ कि सन् २०१५ मा आफ्नो मृत्यु हुनुअघि धर्मगुरुले आफ्नो जन्म कहाँ हुने बताएका थिए ।

लामाको खोज

दलाई लामा बुद्ध धर्मका अनुयायीहरूको सर्वोच्च गुरु हुन् वा सम्प्रदायका प्रधान शिक्षक, उनीहरूलाई चयन गर्ने प्रक्रिया एउटै हो। उनको अनुसन्धान पुनर्जन्मको अवधारणामा आधारित छ। यस्तो अवस्थामा उनीहरुको छनोटको प्रक्रिया के हो भन्ने जान्न रोचक छ ।

बुद्ध धर्ममा दलाई लामालाई भगवान बुद्धपछि सर्वोच्च स्थान दिइएको छ। अनुयायीहरूले उनलाई भगवान्को रूपमा हेर्छन्। लामा चयनको लामो प्रक्रिया छ । वर्तमान लामाले आफ्नो जीवनको अन्तिम चरणमा केही संकेतहरू दिन्छन्, जहाँबाट अर्को लामाको खोजी सुरु हुन्छ।

उनको भनाइमा अगाडि बढ्दै त्यो नवजात शिशुको खोजी गरिन्छ। तर हजारौँ, लाखमा यो काम त्यति सजिलो छैन । अर्को मास्टरको खोजी धेरै वर्ष लाग्न सक्छ। यो दीक्षा वर्तमान लामाको निधनपछि तुरुन्तै सुरु हुन्छ।

सम्पूर्ण प्रक्रिया बुझौँ

– सबैभन्दा पहिले लामाको मृत्युको समयमा जन्मिएका बालबालिकाको खोजी गरिन्छ।

– सबै जानकारी लिन र कुरा गर्न तथा विश्लेषण गर्न महिनौँ वा वर्षौं लाग्छ।

– नयाँ लामाको खोजी पूरा नभएसम्म एक विद्वानले उनको कामको निरीक्षण गर्छन्।

– कतिपय बालबालिकामा केन्द्रित हुन्छन् । त्यसपछि उनीहरूमा लक्षण वा संकेतहरु खोजिन्छ जुन लामामा पाइन्छ।

– यसलाई परीक्षणको रूपमा सोच्न सकिन्छ। एकभन्दा बढी बच्चामा लक्षण देखिए अवस्था जटिल हुन्छ।

– यस्तो अवस्थामा ती बालबालिकाको शारीरिक र मानसिक परीक्षण गरिन्छ । उनीहरूलाई पहिलेका लामाको व्यक्तिगत सामान पहिचान गर्ने काम दिइन्छ।

– वर्तमान दलाई लामालाई दुई वर्षको उमेरमा मान्यता दिइएको थियो।
एजेन्सी