नुवाकोट। रसुवाको उत्तरगया गाउँपालिका–५ खाल्डे, सातविसे र नौबिसेमा अहिले बस्ती छैन । गोरखा भूकम्पपछि साविक हाकु गाविसका गोगने, तिरुलगायतका स्थानबाट विस्थापित भई सुरक्षित जीवनको आशामा बस्ती विस्तार भएको खाल्डे अहिले त्रिशूली नदीको बगरमा परिणत भएको छ ।

भोटेकोशीको भीषण बाढीले ३०० परिवारको आश्रय मात्र बगाएन, प्रत्येक घरबाट आफ्ना प्रियजन पनि खोसेर लग्यो । बाँचेकाहरू सुरक्षित ठाउँको खोजीमा खाली हात नुवाकोटको विदुर नगरपालिका–५ बाणाचौतारे आइपुगेका छन् ।

प्रारम्भिक तथ्याङ्कअनुसार खाल्डेबाट मात्रै ३१५ जना हराइरहेका छन् । उत्तरगया–१ का अध्यक्ष मारसिंह तामाङका अनुसार वडाका विभिन्न बस्तीबाट हराउनेको सङ्ख्या ४३१ पुगेको छ । त्यहाँका अधिकांश परिवार २०७२ सालको भूकम्पपछि साबिक हाकुका विभिन्न बस्तीबाट विस्थापित भई सुरक्षित जीवनको खोजीमा आएका थिए । भूकम्पले थातथलो खोसेपछि सुरक्षित आश्रय खोजेर बसेका उनीहरूलाई यसपटकको बाढीले पुनः विस्थापित मात्र बनाएन, परिवारका सदस्य, आफन्तजन र जे जति थियो–आफ्नो सबै सम्पत्ति गुमाएका छन् ।

साबिक हाकु गाविसअन्तर्गतका सल्लेटार, मैलुङ, गोगने, तिरु, सुर्चेतखर्क, कर्माराङ लगायतका बस्ती २०७२ सालको भूकम्पबाट नराम्ररी प्रभावित भएका थिए । सरकारी तथ्याङ्कअनुसार गोगने, तिरुलगायतका बस्तीमा ६१ जनाले ज्यान गुमाएका थिए ।

भूकम्पको कारण पहिरोको जोखिम बढेपछि भूगर्भीय अध्ययनबाट हाकु क्षेत्रमा १०१ भन्दा बढी भूकम्पजन्य पहिरो पहिचान गरियो । त्यसपछि जोखिममा रहेका परिवारलाई सुरक्षित स्थानमा सारेर खाल्डेमा बन्दोबस्ती गरिएको थियाो तर अहिले खाल्डेसहित आसपासका बस्तीमा परिवारको सदस्य नगुमाएका व्यक्ति भेट्न मुस्किल छ ।

उत्तरगया–१ का पूर्ववडाध्यक्ष बमहादुर तामाङका अनुसार हाकुबाट विस्थापित करिब ३०० घरधुरी खाल्डेमा बस्दै आएका थिए । गत भदौ १० गतेको भीषण बाढीले उनीहरूको आश्रय मात्र होइन, पूरै बस्ती नै बगाइदियो । घर र संरचना बगेपछि अहिले खाल्डेको बस्ती भएको ठाउँमा त्रिशूली नदी बगिरहेको छ ।

“भूकम्पमा ज्यान जोगाएर सुरक्षित ठाउँमा बस्न पाइन्छ भनेर हिँडेकालाई अहिलेको बाढीले सर्वस्वनाश ग¥यो,” उहाँले भन्नुभयो, “३१५ जना सम्पर्कविहीन भएकामध्ये एक जनाको मात्रै शव भेट्टिएको छ । अरूको अवस्था थाहा हुन सकेको छैन । कुनै परिवारमा त घेवा (किरिया) गर्ने पनि बाँकी छैनन् । केही त परिवारका सबै गुमाएर आफू एक्लो मात्रै बाँचेको अवस्था छ ।”

खाल्डेमा बसोबास गर्न बाढीको दृष्टिले जोखिमयुक्त रहेको स्थानीयलाई थाहा थियो तर भूकम्पबाट विस्थापित परिवारसँग तत्काल अर्को विकल्प नभएकाले त्यहीँ अस्थायी टहरा बनाएर बस्नुपरेको पूर्ववडाध्यक्ष तामाङले दाबी छ ।

“खाल्डे जोखिमयुक्त ठाउँ हो भन्ने थाहा थियो । त्रिशूलीको किनार भएकाले बस्ती नराखौँ भन्ने कुरा उठाएका थियौँ तर विस्थापित परिवारलाई बस्ने अर्को ठाउँ र सहयोगको व्यवस्था भएन,” उहाँले भन्नुभयो, “त्यसैले, भूकम्प पीडितले जस्ताको टहरा बनाएर बस्ती बसाए ।”

भूकम्पपीडितलाई सरकारले घर निर्माणका लागि उपलब्ध गराउने अनुदान र पुनःस्थापनाका क्रममा सुरक्षित स्थानमा बसोबासको विषयमा खाल्डेको विकल्प खोज्न सुझाएको उहाँको जिकिर छ तर स्थानीयको चाहना अनि विभिन्न दबाबका कारण बस्ती निर्माण रोक्न नसकेको उहाँले बताउनुभयो ।

“त्यतिबेला जोखिमका कारण घर बनाउन रोक्न खोजिएको थियो तर चौतर्फी दबाब आयो । रोक्न सकिएन, लचक हुनुप¥यो,” उहाँले भन्नुभयो, “अहिले फर्केर हेर्दा त्यतिबेला जोखिमयुक्त ठाउँमा बस्ती बस्न दिनु हुँदैनथ्यो भन्ने लाग्दछ ।”

बाढीले उत्तरगया गाउँपालिका–१ अन्तर्गतको सल्लेटार र मैलुङको पहिचानसँग जोडिएका जलविद्युत् आयोजनासहितका संरचना पनि प्रभावित भएका छन् । भूकम्पका कारण पुरानो थातथलो गुमाएका हाकुवासीले नयाँ ठाउँमा खाल्डे र यस आपासमा बनाएका आश्रय बाढीले बगाएपछि उनीहरू पुनः विस्थापित भएका छन् । पहिला जन्मिएको ठाउँ छाडेर निस्केका उनीहरु अहिले जिल्ला नै छाडेर नुवाकोट आइपुगेका छन । एकसरो कपडामा सुरक्षित स्थानको खोजीमा आएका उनीहरुमध्ये अधिकांशले परिवारका सदस्यमध्ये केहीलाई भोटेकोशी बाढीपछि गुमाउन बाध्य भएका छन् ।

बाढी प्रभावित क्षेत्रमा खोज तथा उद्धार एवम् बेपत्ता व्यक्तिको पहिचानको काम जारी छ । सरकारी विवरणअनुसार बाढीमा परेर ठूलो सङ्ख्यामा मानिस बेपत्ता छन् र शव पहिचान तथा ‘डिएनए’ परीक्षणको काम पनि भइरहेको छ ।

हाकुबासीका लागि भने यसपटकको बाढी अर्को विपद् मात्र होइन, विस्थापनको अर्को अध्याय बनेको छ । २०७२ सालको भूकम्पले पुख्र्यौली थातथलोबाट उठिबास बनाएको उनीहरुलाई सुरक्षित जीवनको खोजीमा आएको नयाँ ठाउँ खाल्डेले क्षणभरमै परिवारका सदस्यसहित सर्वस्व खोसिदिएको छ ।

भूकम्पले घरबास खोस्यो, पहिरोले थातथलो असुरक्षित बनायो र बाढीले आश्रयसमेत खोस्यो । नयाँ आश्रयको खोजीमा नुवाकोट आइपुगेका हाकुवासीसँग अहिले आफन्तको खोजी, बाढीले बगाएको घरको सम्झना र फेरि सुरक्षित ठाउँमा जीवन कहाँ र कसरी सुरु गर्ने भन्ने अन्योलता मात्र बाँकी छ । रासस