हालैका निर्वाचनमा पार्टीले व्यहोर्नुपरेको अप्रत्याशित धक्का, युवा पुस्ताको बदलिँदो राजनीतिक चेतना र चाहना, विशेषगरी ‘जेन–जी’ आन्दोलनको प्रभाव तथा पार्टीको परम्परागत कार्यशैली र व्यवहारप्रतिको जनआक्रोशका कारण नेकपा एमाले अहिले गम्भीर वस्तुगत आत्मसमीक्षा र आमूल रूपान्तरणको निर्णायक चरणमा उभिएको छ।

हाल पार्टीभित्र र बाहिर पार्टी पुनर्गठन तथा रूपान्तरणसम्बन्धी सवालमा तीव्र बहस भइरहेको छ। यस सम्बन्धमा विभिन्न सोच, विचार, चेतना र मानसिकताका विविध कोणबाट प्रश्नहरू उठिरहेका छन्। विनापूर्वाग्रह यी सवालमाथि गरिने निर्मम तर सार्थक बहसले मात्र समाधानको सकारात्मक निष्कर्ष निकाल्न सक्नेछ।

पार्टीभित्र क. रामबहादुर थापा ‘बादल’को नेतृत्वमा गठित निर्वाचन समीक्षा तथा पुनर्गठन कार्यदलले देशव्यापी रूपमा सुझाव संकलन गरी आफ्नो सुझाव प्रतिवेदन अध्यक्षलाई बुझाइसकेको अवस्थाले पनि एमालेले संस्थागत रूपमै पुनर्गठनको आवश्यकतालाई स्वीकार गरेको स्पष्ट हुन्छ।

वास्तवमा, पार्टीभित्र र बाहिर उठिरहेको पुनर्गठनको आवाज एउटा गम्भीर मुद्दा मात्र नभई वर्तमान परिप्रेक्ष्यमा सिङ्गो पार्टीको अस्तित्व रक्षा, नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको निरन्तरता र लोकतान्त्रिक आन्दोलनको सुदृढीकरणका लागि अपरिहार्य आवश्यकता पनि हो।

निर्वाचनमा व्यहोरेको कमजोर परिणामले पार्टीका कार्यकर्ता पङ्क्तिमा ठूलो निराशा पैदा गरेको छ। यो निराशालाई चिरेर कार्यकर्तामा नयाँ ऊर्जा भर्न तथा गुटबन्दी अन्त्य गर्न पार्टीको आमूल पुनर्गठनको माग उठिरहेको छ। निराशाजनक निर्वाचन परिणामले सिङ्गो पार्टी पङ्क्तिमा शिथिलता थपेको छ। यसलाई चिरेर पुनः नयाँ गति र ऊर्जा पैदा गर्न पार्टीको वैचारिक रूपान्तरण, संगठनात्मक पुनर्गठन, कार्यशैलीमा सुधार र जनआधारित पार्टी निर्माण अब कसैको ऐच्छिक विषय नभई सिङ्गो पार्टीको आम माग बन्न पुगेको छ।

नेकपा (एमाले) नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको एउटा मुख्य खम्बा हो। तर बदलिँदो राजनीतिक परिस्थिति र आम नागरिक, विशेषगरी युवा पुस्ताको अपेक्षालाई सम्बोधन गर्न पार्टीभित्र व्यापक पुनर्गठन र रूपान्तरणको आवश्यकता टड्कारो रूपमा खड्किएको छ। पार्टीलाई समयसापेक्ष, ऊर्जावान् र जनमुखी बनाउन अब ढिला नगरी निम्न कठोर कदम चाल्न आवश्यक छ। किनकि समयसापेक्ष पार्टीको पुनर्गठन र रूपान्तरण नै हाम्रो उपयुक्त बाटो हो।

१. वैचारिक रूपान्तरण

वैचारिक रूपान्तरण केवल पुराना राजनीतिक नाराहरूको फेरबदल मात्र नभई बदलिँदो नेपाली समाजको चरित्र, युवा पुस्ताको आकांक्षा र भू–राजनीतिक संवेदनशीलतालाई सम्बोधन गर्ने मार्गचित्र बन्नुपर्छ। पार्टीभित्र चलिरहेको बहस र आजको आवश्यकताअनुसार एमालेको वैचारिक रूपान्तरण निम्न बुँदामा केन्द्रित हुनुपर्छ।

१(१). परम्परागत वामपन्थी जडताबाट मुक्ति (Post-Ideological Approach)

अहिलेको युवा पुस्ता, विशेषगरी जेन–जी र मिलेनियल्स, शीतयुद्धकालीन साम्यवादी परिभाषा वा ‘वर्ग–संघर्ष’को परम्परागत नाराबाट प्रभावित छैन। त्यसैले एमालेले आफ्नो मार्गनिर्देशक सिद्धान्त–मार्क्सवाद र लेनिनवाद तथा ‘जनताको बहुदलीय जनवाद’ (जबज)लाई जडसूत्रका रूपमा नभई गतिशील सिद्धान्तका रूपमा व्याख्या गर्नुपर्छ। विचारलाई अमूर्त बहसबाट निकालेर सुशासन, सेवा प्रवाह (Service Delivery) र नागरिकको आर्थिक समृद्धिसँग जोड्नु नै आजको वैचारिक रूपान्तरण हुनुपर्छ।

१(२). उत्पादनमुखी र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रको खाका

एमालेले अब केवल ‘वितरणमुखी’–सामाजिक सुरक्षा भत्ताजस्ता लोकप्रिय कार्यक्रमको राजनीतिमा मात्र भर पर्नु हुँदैन। वैचारिक रूपमा पार्टीले दलाल पूँजीवादको विरोध गर्दै राष्ट्रिय पूँजीको विकास, उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र, रोजगारी सिर्जना र स्वदेशी उद्यमशीलतालाई प्रवर्द्धन गर्ने स्पष्ट आर्थिक नीति लिनुपर्छ। राजनीतिलाई पेशा र पेशालाई राजनीति बनाउनु हुँदैन, जसले गर्दा युवाहरूको विदेश पलायनलाई रोक्न सकियोस्।

१(३). ‘क्रोनी क्यापिटलिज्म’ (Crony Capitalism) को अन्त्य र विधिको शासन

पार्टी र सत्तामा बस्दा दलाल पूँजीपति वा निश्चित व्यावसायिक घरानाको स्वार्थ रक्षा गरेको आरोप कम्युनिस्ट पार्टीहरूमाथि लाग्ने गरेको छ। वैचारिक रूपान्तरणले पार्टीलाई नवउदारवादी विकृतिबाट मुक्त गर्दै पारदर्शिता, सदाचार र विधिको शासनप्रति पूर्ण प्रतिबद्ध बनाउनुपर्छ। नीतिगत भ्रष्टाचारविरुद्ध शून्य सहनशीलता नै हाम्रो प्रमुख वैचारिक अस्त्र बन्नुपर्छ।

१(४). डिजिटल युग र ‘नयाँ सामाजिक अन्तर्विरोध’को पहिचान

समाज सूचना प्रविधि (IT) र डिजिटल अर्थतन्त्रतर्फ अघि बढिसकेको छ। अबको वैचारिक बहस कृषियोग्य जमिनको स्वामित्वमा मात्र सीमित नभई डिजिटल डिभाइड, सूचनामा नागरिकको पहुँच र प्रविधिले सिर्जना गरेका नयाँ श्रम बजार, जस्तै गिग इकोनोमी र फ्रीलान्सिङका समस्याको समाधानतर्फ केन्द्रित हुनुपर्छ।

१(५). समावेशी लोकतन्त्र र पहिचानको सही सम्बोधन

नेपाली समाजको बहुसांस्कृतिक, बहुभाषिक, बहुजातीय र वर्गीय चरित्रलाई संकुचित राष्ट्रवादको चश्माबाट मात्र हेर्नु हुँदैन। राष्ट्रिय एकतालाई बलियो बनाउँदै सबै उत्पीडित जातजाति, भाषाभाषी, संस्कृति, वर्ग, क्षेत्र, लिङ्ग र समुदायका अधिकारलाई समानुपातिक र अर्थपूर्ण समावेशीकरणमार्फत सम्बोधन गर्ने प्रगतिशील दृष्टिकोण दृढतापूर्वक कार्यान्वयन गर्नु नै वास्तविक वैचारिक रूपान्तरण हो।

१(६). सन्तुलित र राष्ट्रिय हितअनुकूलको परराष्ट्र नीति

बदलिँदो अन्तर्राष्ट्रिय तथा क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलनमा एमाले कुनै एक शक्ति राष्ट्रतर्फ ढल्किएको देखिनु हुँदैन। असंलग्न परराष्ट्र नीति र ‘नेपाल फर्स्ट’ (Nepal First)को सिद्धान्तलाई वैचारिक रूपमै दृढताका साथ अंगीकार गर्दै देशको सार्वभौमिकता र आर्थिक विकासका लागि छिमेकी देशहरूसँग सन्तुलित सम्बन्ध राख्नुपर्छ। विगतमा हाम्रो विदेश नीति र कूटनीतिक सम्बन्धहरू अपेक्षित रूपमा बलियो हुन सकेनन्।

२. संगठनको ढाँचामा रूपान्तरण

संगठनात्मक ढाँचामा आमूल परिवर्तन र रूपान्तरण आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो।

भद्दा र केन्द्रीकृत संगठनको ढाँचा नै निर्वाचनमा पराजय र वर्तमान शिथिलताको एउटा मुख्य कारण हो। एमालेलाई पुरानो ढर्राबाट निकालेर आधुनिक, चुस्त र जनमुखी पार्टी बनाउन संगठनात्मक ढाँचामा निम्न फेरबदल तत्काल आवश्यक देखिएको छ।

२(१). कमिटीहरूको आकारमा व्यापक कटौती (चुस्त र दुरुस्त संरचना)

अहिले एमालेका केन्द्रदेखि स्थानीय तहसम्मका कमिटीहरू अत्यधिक भद्दा र ‘जम्बो’ छन्, जहाँ काम गर्नेभन्दा पद ओगट्नेहरूको भीड बढी छ। सयौँ सदस्य भएका कमिटीहरूले समयमा निर्णय लिन सक्दैनन् र जिम्मेवारीबोध पनि कमजोर हुन्छ। त्यसैले केन्द्रीय कमिटीदेखि स्थानीय कमिटीसम्मलाई सानो, नीति निर्माणमा सक्षम र चुस्त (Lean & Smart) बनाउनुपर्छ, जसले छिटो निर्णय र प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्न सकोस्।

२(२). निर्वाचन क्षेत्र र भूगोल केन्द्रित संगठनात्मक संरचना

परम्परागत रूपमा पार्टीका कमिटीहरू प्रशासनिक विभाजन (वडा, पालिका, प्रदेश) मा मात्र आधारित छन्। तर निर्वाचन जित्न र जनतासँग प्रत्यक्ष जोडिन निर्वाचन क्षेत्र (Constituency) केन्द्रित ढाँचा आवश्यक छ। मतदाता र पार्टी संगठनबीचको दूरी कम गर्न भूगोल र जनघनत्वका आधारमा संगठनको पुनर्संरचना गरिनुपर्छ।

२(३). ‘प्रविधिमैत्री’ र डिजिटल संगठन (Digitalization)

अहिलेको युवा पुस्ता भौतिक रूपमा पार्टी कार्यालय धाउन वा लामा–लामा बैठकमा बस्न रुचाउँदैन। एमालेले आफ्नो संगठनात्मक सञ्चालनलाई डिजिटल माध्यममा ढाल्नुपर्छ। सदस्यता वितरण, नवीकरण, लेभी संकलन, आन्तरिक मतदान र कार्यकर्ता मूल्यांकन प्रणाली (Evaluation System) लाई एप वा डिजिटल सफ्टवेयरमार्फत सञ्चालन गरिनुपर्छ। यसले संगठनमा पारदर्शिता ल्याउनुका साथै युवालाई आकर्षित गर्न सक्छ।

२(४). आन्तरिक लोकतन्त्र र ‘प्राइमरी इलेक्सन’ (Primary Elections) को अभ्यास

पार्टीमा उम्मेदवार छनोट गर्दा केन्द्रबाट ‘टिकट’ दिने वा नेतृत्वले खल्तीबाट नाम निकाल्ने प्रवृत्ति (High Command Culture) हाबी छ। यसले गर्दा लोकप्रिय नेताहरू पाखा लाग्ने र ‘हुक्के–बैठके’हरूले अवसर पाउने स्थिति बन्दै गएको छ। संगठनात्मक सुधारका लागि स्थानीय र संसदीय निर्वाचनका उम्मेदवारहरू सम्बन्धित क्षेत्रका पार्टी सदस्यहरूले ‘प्राइमरी’ चुनावमार्फत चुन्ने वैधानिक व्यवस्था गर्नुपर्छ।

२(५). भ्रातृ संगठनहरूको पुनर्निर्माण (Restructuring of Sister Organizations)

एमालेका जनसंगठन–युवा संघ, अनेरास्ववियु, ट्रेड युनियन आदि–अहिले केवल पार्टी नेतृत्वको बचाउ गर्ने वा गुटबन्दी गर्ने थलो जस्ता बनेका छन्। तिनको काम गर्ने शैली ५० को दशककै जस्तो छ। अब यी संगठनलाई राजनीतिक आन्दोलनकारी दस्ता मात्र नभई सामाजिक सेवा, नवप्रवर्तन (Innovation), उद्यमशीलता र बौद्धिक विमर्शका केन्द्रका रूपमा पुनर्गठन गर्नुपर्छ।

२(६). ‘एक व्यक्ति, एक पद’ र नेतृत्वको समयसीमा (Term Limits)

संगठनलाई गतिशील बनाइराख्न एउटै व्यक्ति लामो समयसम्म एउटै पदमा वा पार्टी र सरकार दुवैको कार्यकारी पदमा बस्ने परम्पराको अन्त्य हुनुपर्छ। पार्टीको विधानमै केन्द्रीय पदाधिकारी वा अध्यक्षका लागि अधिकतम दुई कार्यकाल (Two-term limit) को व्यवस्था कडाइका साथ लागू गरिनुपर्छ, ताकि नयाँ पुस्ताले नेतृत्वमा आउन वर्षौँ कुर्नु नपरोस्।

३. कार्यशैलीमा आमूल सुधार

नेता, कार्यकर्ता र सिङ्गो पार्टी पङ्क्तिले काम गर्ने वर्तमान कार्यशैलीमा आमूल सुधारको आवश्यकता देखिएको छ।

पार्टीको विचार जतिसुकै राम्रो भए पनि र संगठनको ढाँचा जतिसुकै चुस्त बनाए पनि यदि जनतासँग जोडिने दैनिक कार्यशैली पुरानै रह्यो भने पुनर्गठनको कुनै अर्थ रहँदैन। निर्वाचनमा एमालेले व्यहोर्नुपरेको धक्का र युवा पुस्तामा बढेको वितृष्णाको ठूलो हिस्सा पार्टी नेता तथा कार्यकर्ताको ‘सामन्ती, दम्भी र अपारदर्शी’ कार्यशैलीसँग जोडिएको छ।

आजको लोकतान्त्रिक र प्रविधिमैत्री समाजमा हामीले हाम्रो कार्यशैलीमा व्यापक सुधार गर्न आवश्यक छ।

३(१). कमाण्ड संस्कृति (High Command Culture) बाट सेवक संस्कृति (Servant Leadership) मा रूपान्तरण

पार्टीका नेताहरू जनताका सेवक नभएर ‘शासक’ जस्ता देखिने प्रवृत्ति बढेको छ। कार्यकर्ता र जनतासँग दूरी कायम गर्ने, सुरक्षाकर्मीको लावालस्करसहित हिँड्ने र आलोचना गर्नेहरूलाई शत्रुवत् व्यवहार गर्ने कार्यशैलीले अब पार्टी चल्न सक्दैन। नेताहरूले भुइँमान्छे (Grassroots) का कुरा सुन्ने, विनम्र बन्ने र जनताका दैनिक समस्या–महँगी, बेरोजगारी, घुसखोरी, प्रशासनिक झन्झट आदि–समाधानमा प्रत्यक्ष खटिने शैली अपनाउनुपर्छ।

३(२). भाषणबाजीबाट परिणाममुखी (Result-Oriented) काममा जोड

नेपाली राजनीति, विशेषगरी एमाले नेतृत्वमाथि लामा, सैद्धान्तिक र उखान–टुक्कासहितका भाषण गर्ने तर परिणाम नदिने आरोप लाग्ने गरेको छ। अबको युवा पुस्ता ‘सुन्ने’भन्दा ‘हेर्ने’ पुस्ता हो। त्यसैले एमालेले आफ्नो कार्यशैलीलाई गफबाट कामतर्फ (From Rhetoric to Action) बदल्नुपर्छ। सरकारमा हुँदा वा प्रतिपक्षमा रहँदा ठोस डेलिभरी र नीतिगत सुधारका एजेन्डामा मात्र केन्द्रित हुनुपर्छ।

३(३). आलोचना र असहमतिप्रति असहिष्णुताको अन्त्य

पार्टीभित्र वा सामाजिक सञ्जालमा कसैले नेतृत्वको कमजोरी औँल्याएमा उसलाई सामाजिक रूपमा ट्रोल गर्ने, गुटको बिल्ला भिराउने वा कारबाही गर्ने कार्यशैली एमालेमा हाबी छ। यस्तो ‘सैनिक ढाँचा’को अनुशासनले पार्टीलाई वैचारिक रूपमा कमजोर बनाउँछ। कार्यशैली परिवर्तनको सुरुवात आन्तरिक आलोचना, लोकतान्त्रिक असहमति र रचनात्मक सुझावलाई खुला हृदयले स्वागत गर्ने संस्कृतिबाट हुनुपर्छ।

३(४). सामाजिक सञ्जाल र सार्वजनिक बहसमा शिष्टता (Digital Etiquette)

एमालेका कतिपय भ्रातृ संगठन र साइबर सर्कलको कार्यशैली सामाजिक सञ्जालमा निकै आक्रामक, असभ्य र गालीगलौजमा उत्रिने खालको छ। यसले बौद्धिक र स्वतन्त्र मतदातालाई पार्टीबाट टाढा धकेलेको छ। एमालेले आफ्ना कार्यकर्तालाई तथ्यमा आधारित, शिष्ट र मर्यादित ढंगले डिजिटल प्लेटफर्ममा प्रस्तुत हुने कार्यशैली सिकाउनु जरुरी छ।

३(५). चाकडी र गुटबन्दीको संस्कृतिको अन्त्य

अहिले पार्टीमा योग्यता, क्षमता र जनस्तरको लोकप्रियताभन्दा पनि शीर्ष नेताको ‘चाकडी’ गर्ने र गुटको छहारीमा ओत लाग्नेहरूले अवसर पाउने कार्यशैली स्थापित भएको छ। यो प्रवृत्तिले इमानदार कार्यकर्तालाई पाखा लगाउँछ। कार्यशैलीमा आमूल सुधार गर्दै ‘कामका आधारमा मूल्यांकन (Performance-based Evaluation) प्रणाली’ लागू गरिनुपर्छ। जहाँ नेताको वरिपरि घुम्ने होइन, जनताको घरदैलोमा खटिनेले न्याय पाओस्।

४. जनआधारित पार्टी निर्माण (Mass-based, Grassroots-connected Party)

नेपालको बदलिँदो सामाजिक–राजनीतिक परिवेशमा नेकपा (एमाले)लाई वास्तविक अर्थमा जनआधारित पार्टी (Mass-based, Grassroots-connected Party) बनाउन केवल परम्परागत सदस्यता वितरण र राजनीतिक नारा मात्र पर्याप्त छैनन्। आजको युवा पुस्ता, स्वतन्त्र मतदाता (Swing Voters) र भुइँमान्छेको विश्वास जित्न पार्टीले आफ्नो संरचना, सोच र कार्यशैलीलाई जनताको दैनिक जीवनसँग जोड्नुपर्छ।

एमालेलाई पुनर्गठित गर्दै पूर्ण रूपमा जनआधारित पार्टी निर्माण गर्न निम्न रणनीति अपनाउनु आवश्यक देखिन्छ।

४(१). ‘क्याडर–बेस्ड’ बाट ‘मास–बेस्ड’ मोडलमा रूपान्तरण

कम्युनिस्ट पार्टीहरूको परम्परागत संगठनात्मक ढाँचा ‘संगठित सदस्य’हरूको घेराभित्र मात्र सीमित हुने खालको हुन्छ। तर निर्वाचन जित्न र लोकप्रियता टिकाइराख्न पार्टी आम जनता र स्वतन्त्र बौद्धिक समूहसँग जोडिनुपर्छ। एमालेले पार्टी सदस्यता नलिएका तर पार्टीका नीति र एजेन्डालाई मन पराउने ‘सद्भावक’ वा ‘समर्थक’ (Supporters & Well-wishers) का लागि पनि पार्टीका गतिविधि र निर्णय प्रक्रियामा खुला स्थान दिनुपर्छ।

४(२). जनताका दैनिक मुद्दामा प्रत्यक्ष ‘डेलिभरी’ (Service-Oriented Politics)

पार्टी संगठन केवल चुनावका बेला भोट माग्न वा राजनीतिक आन्दोलनका लागि भीड जम्मा गर्न मात्र सक्रिय हुने शैली बदल्नुपर्छ। जनआधारित पार्टी बन्नका लागि पार्टीका स्थानीय कमिटीलाई जनताका दैनिक समस्या–जस्तै महँगी, स्वास्थ्योपचारमा सास्ती, मलखादको अभाव, विद्यालय भर्ना र प्रशासनिक ढिलासुस्ती–विरुद्ध आवाज उठाउने तथा नागरिकलाई सहयोग गर्ने **‘सेवा केन्द्र’**का रूपमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ।

४(३). उम्मेदवार चयनमा ‘प्राइमरी’ (स्थानीय जनमत) प्रणाली

जनताले रुचाएको व्यक्तिभन्दा पार्टीको गुट वा नेतृत्वको फेरो समात्ने व्यक्तिले टिकट पाउँदा पार्टी जनधारबाट कट्दै गएको छ। पार्टीलाई जनआधारित बनाउन स्थानीय तह वा संसदीय निर्वाचनका उम्मेदवार छनोट गर्दा सम्बन्धित भूगोलका पार्टी सदस्य र स्थानीय जनताको राय/मतदान (Primary Election) बुझ्ने वैधानिक व्यवस्था गर्नुपर्छ। जनताले अनुमोदन गरेको व्यक्ति नै पार्टीको उम्मेदवार बन्ने परिपाटीले जनविश्वास बढाउन सक्छ।

४(४). सामाजिक सञ्जाल र प्रविधिमार्फत ‘सिधा संवाद’

आजको ‘जेन–जी’ र नयाँ पुस्ता राजनीतिक दलका लामा आमसभा वा झन्डा बोकेका र्‍यालीमा सहभागी हुन चाहँदैनन्। उनीहरू प्रविधिमार्फत सिधा प्रश्न र उत्तर खोज्छन्। अब ‘टाउन हल मिटिङ’ (Town Hall Meetings), डिजिटल प्लेटफर्ममा प्रत्यक्ष संवाद (Live Q&A) र ‘पब्लिक पोल’ (Public Polls) मार्फत नीति निर्माणमा जनताको प्रत्यक्ष सुझाव लिने पद्धति विकास गर्नुपर्छ।

४(५). समावेशी र न्यायपूर्ण प्रतिनिधित्व (भुइँमान्छेको सुनुवाइ)

पार्टीको नेतृत्व र लाभका पदमा निश्चित मध्यमवर्गीय वा सम्भ्रान्त वर्गको मात्र हालीमुहाली हुँदा श्रमजीवी र विपन्न वर्ग पार्टीबाट टाढिँदै गएका छन्। पार्टीलाई वास्तविक जनधार दिन उत्पीडित वर्ग, सुकुम्बासी, मजदुर, महिला, दलित र सीमान्तकृत समुदायको आवाजलाई पार्टीको नीति तथा नेतृत्व तहमा अर्थपूर्ण र समानुपातिक प्रतिनिधित्व गराइनुपर्छ।

४(६). पार्टीका भ्रातृ संगठनलाई ‘सामाजिक सेवा’मा परिचालन

अब हामीले हाम्रा भ्रातृ तथा जनसंगठनलाई सडकमा टायर बाल्ने वा नेतृत्वको रक्षा गर्ने ‘दस्ता’का रूपमा मात्र प्रयोग गर्नु हुँदैन। पार्टी संगठन र जनसंगठनलाई राजनीतिक लाभ र त्यसबाट आर्थिक लाभ प्राप्त गर्ने थलोका रूपमा विकास गर्नु हुँदैन। उनीहरूलाई अनुत्पादक क्षेत्रमा होइन, उत्पादनसँग जोड्दै समाजसेवामा क्रियाशील बनाउनुपर्छ।

उनीहरूलाई विपद् व्यवस्थापन (Volunteering in Disasters), रक्तदान, पर्यावरण संरक्षण, नवप्रवर्तन (Innovation) र युवा उद्यमशीलताजस्ता रचनात्मक तथा सामाजिक कार्यमा परिचालन गरी जनताको मन जित्ने माध्यम बनाउनुपर्छ।

लेखक किरण गुरूङ नेकपा एमालेका नेता हुनहुन्छ ।