काठमाडौँ : भोटेकोशीको उर्लदो बाढीले ‘ऐया’ समेत भन्न नदिई बेपत्ता बनाएका आफन्तको खोजीमा नौ दिनसम्म परिवारले सासको खबर वा लाश भेटिने आशा गरिरहे। तर नौ दिन बितिसक्दा पनि कुनै अत्तोपत्तो नलागेपछि कैयौँ परिवारले अन्ततः आफ्नै धर्म, संस्कृति र परम्पराअनुसार कुशको शव बनाएर अन्त्येष्टि गर्न बाध्य भए।
बिहीबार पशुपति, नारायणघाट, त्रिवेणी, देवघाट, रिडीलगायतका विभिन्न घाटमा देखिएको दृश्य अत्यन्तै हृदयविदारक थियो। आफ्ना प्रियजनको शवसमेत देख्न नपाएका परिवारले कुशको शव बनाएर दागबत्ती दिँदा आफन्त मात्र होइन, घाटमा उपस्थित अन्य नागरिकसमेत भावविह्वल बने।
पीडा थाम्न नसकेर कैयौँ आफन्त बेहोस भए। कतिपय कुशको शव तयार गर्दै गर्दा ढले भने कतिपय दागबत्ती दिँदै गर्दा अचेत भए। कसैलाई पानी छर्किएर होसमा ल्याइयो, कसैलाई पानी खुवाइयो भने कतिपयलाई उपचारका लागि अस्पताल नै लैजानुपर्यो। पशुपतिको घाटबाट मात्रै दर्जनभन्दा बढीलाई अस्पताल पुर्याउनुपरेको बताइएको छ।
सबैभन्दा कहालीलाग्दो दृश्य त्यतिबेला देखियो, जब बाबुआमा वा अभिभावक गुमाइसकेका परिवारमा बाँचेका साना बालबालिकालाई कुशको शवमा दागबत्ती दिन लगाइयो। पाँच वर्षका बालकले आफ्ना अभिभावकको कुशको शवमा दागबत्ती दिँदै गरेको दृश्यले घाटमा उपस्थित सबैलाई भावविह्वल बनाएको थियो।
‘नौ दिनसम्म खोज्यौँ, तर छोरा भेटिएन’
रसुवा हाइड्रोपावर कार्यालयमा कामको योजनासम्बन्धी बैठकमा रहेका २३ वर्षीय इञ्जिनियर छोरा आभाष न्यौपानेलाई भोटेकोशीको बाढीले एक शब्द बोल्ने मौका पनि दिएन।
नौ दिनसम्म छोराको सास वा लाश भेटिन्छ कि भन्ने आशामा बसेका उनका पिता गणेश न्यौपाने अन्ततः कुशको शव बनाएर छोराको अन्त्येष्टि गर्न बाध्य भए।
भक्कानिँदै उनले भनेजस्तो लाग्थ्यो—छोरा फर्किएला भन्ने आशा थियो, तर अन्ततः उसकै कुशको शव बनाएर बिदा गर्नुपर्ने अवस्था आयो।
आभाषजस्ता कैयौँ छोरा–छोरीलाई परिवारले बिहीबार कुशको शव बनाएर बिदाइ गरे। निर्णय गर्न मन कसैको थिएन, तर परिस्थितिले निर्णय गर्नैपर्ने अवस्थामा पुर्यायो।
कसैले छोरा गुमाएका छन्, कसैले छोरी। कसैले बाबु–आमा गुमाएका छन्, कसैले आफन्त। कतिपयले त सिंगै परिवार गुमाएका छन्। सिंगो परिवार गुमाएका कतिपयको खोजी गर्ने मानिससमेत छैनन्।
अस्पतालबाहिर बेपत्ता व्यक्तिका तस्वीर टाँसेर आफन्त आउने आशा गरिएको छ। तर तस्वीर हेर्न र आफ्ना मान्छे खोज्न आउने कोही नहुँदा त्यहाँको पीडा झन् गहिरो देखिन्छ।
सुमीलाई खोज्दाखोज्दै देवघाटमा कुशको शव
रसुवाको नेपाल–चीन सीमा क्षेत्रमा बाढीमा बेपत्ता भएकी सुमी अधिकारीको कथा पनि उस्तै पीडादायी छ।
अष्ट्रेलियाबाट कैलाश मानसरोवर पुगेकी सुमी फर्किने क्रममा थिइन्। उनले भदौ १० गते बिहान करिब ८ः३० बजे आफ्ना श्रीमान् नवराज पाण्डेलाई इमिग्रेसन क्रस गर्न लागेको जानकारी दिएकी थिइन्। त्यसपछि भने उनको कुनै सन्देश आएन।
अष्ट्रेलियाबाट नवराजले पटक–पटक ‘कहाँ पुग्यौ?’ भन्दै पठाएका सन्देशको पनि कुनै जवाफ आएन।
चार वर्षका छोरा र छ वर्षकी छोरीले ‘मामु कहिले आउनुहुन्छ?’ भनेर सोध्न थाले। ती अबोध बालबालिकालाई जवाफ दिन नसक्ने अवस्थामा रहेका नवराज श्रीमतीलाई भेट्न सकिन्छ कि भन्ने अन्तिम आशा बोकेर नेपाल फर्किए।
नेपाल आएपछि नवराजले भान्जा सम्भव, दिदी शारदा र भान्जा सक्षमसहित अस्पतालदेखि रसुवा हुँदै त्रिवेणीसम्मका नदी किनार चहारे। सुमीको खोजीमा सम्भव भएसम्म सबै ठाउँ पुगे। तर सुमी भेटिइनन्।
अन्ततः नौ दिनपछि देवघाटमा सुमीको कुशको शव बनाएर अन्त्येष्टि गरियो।
नवराज, गणेश न्यौपाने, कल्पना कण्डेल न्यौपानेलगायतका परिवार भोटेकोशी बाढीले दिएको असह्य पीडाका प्रतिनिधि पात्र मात्र हुन्। नौ दिनसम्म आफ्ना प्रियजनको खोजीमा भौँतारिएका सयौँ परिवारले बिहीबार विभिन्न तीर्थस्थल र घाटमा कुशको शव बनाएर अन्तिम संस्कार गरेको बताइएको छ।
‘न सास भेटियो, न लाश’
जिन्दगी पनि कस्तो विडम्बना !
परिवारभित्रका प्रिय छोरा, छोरी, बाबु, आमा वा आफन्तलाई भोटेकोशीको उर्लदो बाढीले एक शब्द बोल्नसमेत नदिई खोस्यो। भदौ १० गते बिहान करिब पौने ९ बजे आएको बाढीमा परेका हजारौँ नागरिकमध्ये केही सयको मात्र शव भेटिएको छ। धेरै अझै बेपत्ता छन्।
नौ दिनसम्म परिवारले एउटै आशा बोके—सास भेटिएला कि, लाश भेटिएला कि।
तर न सास भेटियो, न लाश।
नौ दिनसम्मको त्यो प्रतीक्षा कस्तो थियो, त्यसको कल्पना गर्नसमेत कठिन छ। आफन्त फर्किन्छन् कि भन्ने आशा र कहिल्यै नफर्किने यथार्थबीच परिवारहरू छटपटाइरहे।
कसैका घरमा बाबुआमा छन्, तर छोरा–छोरी छैनन्। कसैका घरमा साना बालबालिका मात्र बाँचेका छन्, तर उनीहरूका बाबु–आमा वा अभिभावक छैनन्। यस्ता परिवारको पीडा शब्दमा बयान गर्न कठिन छ।
कतिपय परिवार नौ दिनसम्म यति विक्षिप्त अवस्थामा रहे कि उनीहरूले खाना समेत खान सकेनन्। अन्ततः छातीमा ठूलो ढुंगा राखेजस्तो भारी मन लिएर, गर्न नचाहेको निर्णय गर्न बाध्य भए—कुशको शव बनाएर आफ्ना प्रियजनको अन्तिम संस्कार।
बगरमा परिणत भएका बस्ती, बजार र संरचना
रसुवादेखि विदुरसम्म भोटेकोशी र त्रिशूली नदी आसपासका बस्ती, बजार र संरचना हेर्दा विनाशको भयावहता अनुमान गर्न सकिन्छ।
चीनको सीमास्थित इमिग्रेसन भवनदेखि स्याप्रुबेँसी, टिमुरे हुँदै त्रिशूलीसम्मका कतिपय बजार र बस्ती बगरमा परिणत भएका छन्। सडकका दुई दर्जनभन्दा बढी पुल बगेका छन्। गाईवस्तु, भेडाबाख्रा, लत्ताकपडा, भाँडाकुँडा, गरगहना र अन्य सम्पत्तिसहित भएको भौतिक क्षतिको यकिन विवरण अझै आउन बाँकी छ।
हाइड्रोपावर संरचनामा समेत ठूलो क्षति पुगेको छ। प्रारम्भिक अनुमानअनुसार करिब ७ सय मेगावाट बराबरका जलविद्युत् आयोजनामा क्षति पुगेको बताइएको छ।
मानवीय र भौतिक क्षतिको वास्तविक विवरण अझै यकिन हुन सकेको छैन। बेपत्ताको संख्या पनि ठूलो रहेको छ। तर अहिले सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको बेपत्ता आफन्तको खोजी र जीवित उद्धार भएकाहरूको व्यवस्थापन हो।
ज्यानको बाजी लगाएर उद्धारमा सुरक्षा निकाय
विनाशको यो घडीमा नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीले ज्यानको बाजी लगाएर उद्धार कार्य जारी राखेका छन्। कठिन भूगोल, भत्किएका सडक, बगेका पुल र जोखिमपूर्ण नदीका बीच उनीहरूले गरिरहेको उद्धार प्रशंसनीय छ।
सरकारले पनि उद्धार, राहत र पुनःस्थापनालाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने अवस्था छ।
अब उद्धार गरिएका हजारौँ नागरिकका लागि खानपान, अस्थायी बसोबास, स्वास्थ्य उपचार र सुरक्षित पुनःस्थापना तत्काल आवश्यक छ। विद्यालय र कलेज प्रभावित भएकाले विद्यार्थीको शिक्षालाई निरन्तरता दिन विशेष व्यवस्था गर्नुपर्नेछ।
त्यससँगै, आफ्ना प्रियजन गुमाएका र अझै बेपत्ताको खोजीमा रहेका परिवार तथा बाढीबाट प्रत्यक्ष प्रभावित बालबालिका र नागरिकमा बढिरहेको मानसिक तनावलाई सम्बोधन गर्न मनोसामाजिक परामर्श (Psychosocial Counselling) को आवश्यकता झन् बढेको छ।
भोटेकोशीको बाढीले केवल घर, पुल, सडक र जलविद्युत् आयोजना मात्र बगाएको छैन—हजारौँ परिवारको सपना, सहारा र भविष्यसमेत बगाएको छ।
नौ दिनसम्म नदी किनारमा टोलाएर आफ्ना प्रियजन फर्किने आशा गरेका परिवारले अन्ततः नदीबाट शवसमेत पाएनन्। उनीहरूले आफैँ कुशको शव बनाए, आफ्नै हातले दागबत्ती दिए र मनले स्वीकार्न नसकेको सत्यलाई संस्कारमार्फत स्वीकार्न बाध्य भए।
यो केवल बाढीको कथा होइन। यो आफ्ना मान्छेको शवसमेत देख्न नपाएका परिवारको कथा हो। यो नौ दिनसम्म सासको आशा र लाशको प्रतीक्षामा बितेको नेपालको सबैभन्दा पीडादायी क्षणको कथा हो।
