काठमाडौँ । चाबहिलका तीर्थमान डंगोलकी पत्नी लक्ष्मीको दाहसंस्कार गर्ने बेलामा तनाव व्यहोर्नुपर्यो । घाटमा लैजाँदै गर्दा लक्ष्मीको शवै तान्न आए स्थानीय बासिन्दा । चार जनाको समूहमा आएका उनीहरूले अवरोध गर्न खोजेकोमा मलामी जबरजस्ती अगाडि बढेपछि उनीहरू शव तान्न आएका थिए । उनीहरूलाई पेलेरै मलामीले शव दाहसंस्कार गर्ने दीप नजिक पुर्याउनुपरेको थियो । ‘शोकको बेलामा पनि यस्तो तनाव व्यहोर्नुपरेको छ,’ डंगोलले सुनाए, ‘यहाँभन्दा ज्यादती के होस् अरू ?’
एक वर्षमा दाहसंस्कारमा अवरोध गरेको यो तेस्रो पटक हो । यसअघि ४९ वर्षीय भीममाया डंगोलको दाहसंस्कारमा पनि त्यसै गरेका थिए । ‘पहिला अवरोध गर्न हूलका हूल आउँथे । मोटरै तेर्साउँथे,’ स्थानीयबासी हेम डंगोल भन्छन्, ‘यसपालि थोरै आए । एक घण्टाजसो तनाव दिए । हामीले तिनीहरूलाई जबरबजस्ती धकेलेर शव घाटमा पुर्यायौं ।’
यसअघि दाहसंस्कार गर्ने दीप नजिकका घरधनी मिलन जोशीको अगुवाइमा दाहसंस्कारमा अवरोध पुर्याइएको थियो । झन्डै तीन घण्टा तनावग्रस्त भएको थियो मसान घाट । तनाव बढ्दै गएपछि प्रहरीको उपस्थितिमा दाहसंस्कार गरिएको थियो । त्यसपछि त्यहाँ नयाँ घर बनाउनेहरू, स्थानीयबासी, प्रहरीलगायत बसेर समस्या समाधान गर्न छलफल भएको थियो । छलफलमा नयाँ बस्तीका मिलन जोशी, रामेश्वर केसी, कांग्रेस सांसद नरोत्तम वैद्यलगायत सहभागी थिए । दुई सातामा समस्या समाधान गर्ने सहमति भएको थियो । ‘दुई साता त परैको कुरा,’ स्थानीयबासी तथा पशुपति क्षेत्र विकास कोषका पूर्वसदस्यसचिव परमानन्द शाक्य भन्छन्, ‘९ महिना बित्दासमेत समस्याजस्ताको तस्तै छ ।’
धोबीखोला किनारामै छ चाबहिलका नेवारका सात जातिको दाहसंस्कार गर्ने दीप । सात जातिमध्येका अलगअलग घाट छन् । पहिला सातैवटा घाट अस्तित्वमा थियो । अहिले भने त्यसमध्ये दुई वटा मात्र घाट सञ्चालनमा रहेको शाक्य बताउँछन् । शाक्यका अनुसार शाक्य, वज्राचार्य, डंगोल, महर्जन, श्रेष्ठलगायतको मसानघाट हो यो । ‘पहिला ७ वटा थिए । अहिले वरिपरिको बस्तीले बाँकी घाट मिचेका छन्,’ शाक्य भन्छन्, ‘वरिपरि नयाँ बस्ती बस्दै गयो, घाट पनि मिचिँदै गयो ।’
ओम हस्पिटलसँगै जोडिएका छन् यी घाट । काठमाडौं महानगरपालिका वडा ७ को कित्ता १०१ र १०२ मा छन् घाट । कित्ता १०१ शाक्य, वज्राचार्य र श्रेष्ठको हो । त्यसैगरी १०२ डंगोल, प्रजापति, महर्जनलगायतको हो । विनोदको घर कित्ता नम्बर १ सय १ को घाटसँग जोडिएको छ । उनले गत वर्ष मात्रै घर किनेका हुन् । शाक्यका अनुसार उनी आएपछि यो घाट हटाएरै छाड्छु भनेर हिँडेका छन् । विनोदले घर किनेपछि दाहसंस्कारमा समस्या भएको यो दोस्रो पटक हो । ‘अब तनाव नदोरिएला भन्ने लागेको थियो,’ नानी मैयाका छोरा कृष्ण भन्छन्, ‘फेरि उही अवस्था आयो । यो हाम्रो पुस्तौंदेखि प्रयोग हुँदै आएको घाट हो । मृत्यु संस्कारमा पनि अवरोध हुनु रु
कस्तो विडम्बना ?’
दुईवटा घाटमध्ये कित्ता १०१ मा दीप बनाइएको छ । अर्को कित्ता भने सडकमै पर्छ । त्यहाँ दीप बनाइएको छैन । स्थानीयबासीले दीप नवनाउन आग्रह गरेपछि नबनाएको शाक्य बताउँछन् । २०४२ सालबाट घाट वरपर बस्ती बस्न थालेको हो । महर्जन, प्रजापतिलगायतको घाटको छेउमा सिन्धुपाल्लोकका भट्टराईले घर बनाए । ‘बरु जलाउनुस् । जलाएपछि सफा गरिदिनुस् । दीप बनाउँदा नराम्रो देखिन्छ भने,’ शाक्य भन्छन्, ‘त्यही सहमतिअनुसार दीप बनाएनौं । चलेकै थियो ।’ दाहसंस्कार गर्ने ठाउँको एक मिटरमै छन् घर । दीपकै अगाडी सटर छ ।
‘दुर्गन्धले बसिनसक्नु हुन्छ,’ जोशी भन्छन्, ‘यो त उहाँहरूले बुझ्नुपर्ने कुरा हो ।’ शाक्यका आफ्ना पुर्खाको संस्कार जहाँ भएको छ, त्यही गर्ने चाहना राख्छन् । अस्पतालमा मृत्यु भएकाको यहाँ दाह संस्कार गरिँदैन । तर घरमै मृत्यु हुनेका लागि यहीं गर्ने परिवारको चाहना हुन्छ । बस्तीको छेउमा भएकाले घाट हटाउने भनेर योजना पनि नबनाएका होइनन् स्थानीयबासीले । ‘यसका लागि तान्त्रिक गुरुसँग सल्लाह पनि गरेका हौं,’ शाक्य भन्छन्, ‘यहाँ अष्टमातृका राख्ने विधि रहेछ । घाट राख्ने विधि रहेछ तर हटाउने विधि रहेनछ । त्यही भएर अन्यत्र सार्न सम्भवै छैन ।’
घाट सार्नुभन्दा बस्ती सार्न उपयुक्त हुने चारुमती विहारका महासचिव हेमराज शाक्य बताउँछन् । ‘यो ठाउँ अधिकरण गर्नुपर्छ,’ शाक्य भन्छन्, ‘सरकारले अधिकरण गर्दैन भने हाम्रो गुठीले किनिदिन्छ यहाँको बस्ती । चारुमती यहाँको प्राचीन विहार हो । यसको निर्माण अशोककी छोरी चारुमतीले गरेको मानिन्छ । यसको निर्माण इसापूर्व २८६ तिर भएको मानिन्छ । अशोककी छोरी धर्मदूतका रूपमा नेपाल आएकी थिइन् । चारुमतीले नेपालको क्षेत्रीय राजा देवपालसँग विवाह गरेकी थिइन् । उनको तल्लो जातको छोराका लागि विहार बनाएको पुरातत्त्वविद् तेजरत्न ताम्राकार बताउँछन् ।
यही विहारमा देवपत क्षेत्रकी जीवित देवी कुमारीको बसोबाससमेत रहेको छ । विहारकै छेउमा धन्दो चैत्य छ । चैत्यको निर्माण लिच्छविकालीन राजा मानदेवको बुबा धर्मदेवले बनाएको गोपाल राजवंशावलीमा उल्लेख छ । चारुमती विहारको नामबाटै चाबहिल नाम रहन गएको ताम्राकार बताउँछन् । ‘यो क्षेत्रमा थुप्रै प्राचीन सम्पदा छन् । चाबहिल नै प्राचीन बस्ती हो,’ उनी भन्छन्, ‘बस्ती बसेकै समयमा नै बनेको हो यहाँ घाट । घाट हाम्रो अमूर्त सम्पदा हो । मसानघाट भनेको मुर्दा पोल्नकै लागि हो । मुर्दा पोल्ने ठाउँमा बस्तीको कल्पना गरेको हुँदैन । घाटमा स्थानीयबासीको अग्राधिकार रहन्छ । सहज रूपमा मृत्यु संस्कार गर्न पाउनु कानुनी अधिकारसमेत हो ।’ यो घाटमा बज्रायान परम्पराअनुसार दाहसंस्कार गरिन्छ । त्यही भएर पशुपतितिर लैजाने विधि नभएको शाक्य बताउँछन् ।
घाटको चाबहिल चारुमती विहारसँग जोडिएको छ । यहाँको देवीसँग पनि जोडिएको छ । यहाँ पुर्खाको अस्तु छ भन्ने विश्वास गरिन्छ । त्यही अस्तुको गाजल ल्याएर देवीलाई लगाइदिने चलन भएको शाक्य बताउँछन् । चारुमती विहारलाई जीर्णोद्वार गर्न वा चोख्याउन पर्यो भने त्यही घाटबाट अस्तु ल्याइन्छ । ‘त्यही भएर यहाँको घाट सार्न मिल्दैन,’ शाक्य भन्छन्, ‘राज्यले एउटा नीति ल्याउनुपर्छ । दुर्गन्ध फैलियो भन्ने स्थानीयबासीको माग पनि जायज छ । कि बस्ती हटाउनुपर्यो । नभए कम दुर्गन्ध फैलने विधि अपनाउनु पर्यो । यसका लागि सानो विद्युतीय शवदाह मेसिन राख्न पनि सकिन्छ ।’
मसानघाटको समस्या उपत्यकाका ठाउँठाउँमा छन् । मैतीदेवीमा सडकमै दाहसंस्कार गरिन्छ । यहाँका सबै घाट मासिएका छन् । भक्तपुर ठिमीको दक्षिण बाराही, टोखा, ललितपुरको बालकुमारी, शोभाभगवती लगायतका ठाउँमा यस्ता समस्या छन् । मसानघाटमा गणेशका मूर्ति, सत्तल, पाटी, शिवलिंग, शक्तिपीठजस्ता संरचना हुन्छन् । मसानघाट मासिँदा यी सम्पदामा पनि असर गर्छ ।
त्यही भएर घाट जोगाउनुपर्छ भनेर सर्वोच्च अदालतले नजिर नै स्थापित गरेको छ । वरिष्ठ अधिवक्ता प्रकाशमणि शर्माले वाग्मती वरिपरिका घाट जोगाउन सर्वोच्च अदालतमा सार्वजनिक सरोकारकारको रिट दर्ता गरेका थिए । त्यसमा सर्वोच्च अदालतले सुनुवाइ गर्दै २०५६ सालमै वाग्मती नदीको घाट, मठमन्दिर जोगाउन आदेश दिएको थियो । पाञ्चायन घाट जोगाउनू भन्ने सर्वोच्च अदालतको आदेशपछि वाग्मती किनारमा बनाउन लागेको यूएन पार्क निर्माण रोकिएको थियो । गोकर्णदेखि चोभारसम्म नदीको दायाँबायाँ २०/२० मिटर क्षेत्रभित्र कुनै पनि निर्माण नगर्न न्यायाधीश हरिप्रसाद शर्मा र केदारप्रसाद गिरीको संयुक्त इजलासले आदेश दिएको थियो ।, समाचार कान्तिपुर दैनिकमा प्रकाशित छ ।
