काठमाडाैँ । पढ्ने उमेर हुँदाहुँदै पनि विद्यालय नजाने मकवानपुरको मनहरी गाउँपालिका–४ वनकरिया बस्तीका ९ वर्षीय रजनी वनकरियाको दैनिकी केही समयअघिसम्म घरमै खेल्दै बित्थ्यो । घरदेखि करिब पाँच सय मिटरकै दूरीमा विद्यालय रहे पनि उनी विद्यालय जान्थेनन् । तर अहिले अवस्था फेरिएको छ । बिहान हुनेबित्तिकै झोलामा कपी–किताब बोकेर उनी नियमित रूपमा विद्यालय जान थालेका छन् ।

कुनै समय फिरन्ते जीवन बिताउँदै आएको लोपोन्मुख वनकरिया समुदायलाई सरकारले २०६२ सालमा जङ्गली जीवनबाट मानव बस्तीमा स्थानान्तरण गरेको थियो । पर्साको मध्यवर्ती क्षेत्र चुरेघाँचमा बसोबास गर्दै आएको यो समुदायलाई जिल्ला वन कार्यालयले कबुलियती वन समूहअन्तर्गत नौ हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको बस्तीमा व्यवस्थापन गरेको हो । हाल उक्त बस्तीमा २४ घरपरिवार वनकरिया समुदायको बसोबास छ ।

२०७८ सालको जनगणनाअनुसार वनकरिया जातिको कुल जनसङ्ख्या १८० मात्र रहेको छ भने मातृभाषा बोल्ने जनसङ्ख्या ८६ मा सीमित छ । नेपालमा वनकरिया समुदायको स्थायी बसोबास यही बस्तीमा मात्र रहेको समुदायकी अगुवा सन्तोषी वनकरियाले जानकारी दिइन् । उनका अनुसार हाल बस्तीमा ४५ महिला र ४६ पुरुष गरी ९१ जना वनकरिया बसोबास गर्दै आएका छन् ।

फिरन्ते जीवनबाट बिस्तारै स्थायी बसोबासतर्फ उन्मुख भएका वनकरियाहरू अहिले खेतीपातीसँगै कुखुरा, बाख्रा र भैँसी पालनमा संलग्न छन् । कोही ज्याला मजदुरी गरेर पनि जीविकोपार्जन गर्दै आएका छन् । अभिभावक खेती र पशुपालनमा व्यस्त हुँदा यसअघि दिनभरि खेल्दै समय बिताउने सात वर्षीय सौरभ वनकरियाको दैनिकी पनि अहिले फेरिएको छ । रजनीसँगै सौरभ पनि अहिले घर नजिकैको चेपाङ आधारभूत विद्यालय जान थालेका छन् ।

रजनी र सौरभ मात्र होइन, पछिल्लो समय वनकरिया बस्तीका बालबालिकामा शिक्षाप्रतिको आकर्षण उल्लेखनीय रूपमा बढ्दै गएको छ । हाल बस्तीका सात जना बालबालिका चेपाङ आधारभूत विद्यालयमा अध्ययनरत छन् भने चार जना श्रीपशुपतिनाथ माध्यमिक विद्यालय, मसिने गोलघरमा पढिरहेका छन् ।

आफ्नो अनुभव सुनाउँदै सन्तोषी वनकरियाले भनिन्, “म करिब १० वर्षको हुँदा २०६३ सालमा पहिलो पटक विद्यालय पुगेकी थिएँ । त्यतिबेला वनकरिया भनेर मानिसहरूले अचम्म मानेर हेर्थे, सरहरूसँग डर लाग्थ्यो । अन्य समुदायसँग घुलमिल भएको अनुभव थिएन ।” क्रमशः विद्यालय वातावरण सहज बन्दै गएको र २०७३ सालमा आफूले एसइई परीक्षा उत्तीर्ण गरेको उनले बताइन् । सोही बस्तीकी पम्फा वनकरियाले २०७२ सालमै एसएलसी उत्तीर्ण गरेकी थिइन् ।

हालसम्म पम्फा र सन्तोषीसहित आरती, सम्झना, अनिल र विष्णुमाया वनकरिया गरी छ जनाले एसइई उत्तीर्ण गरिसकेका छन् । एसइई उत्तीर्णमध्ये सन्तोषीले कक्षा १२ सरहको बाली विज्ञान (जिटिए) पूरा गरेकी छन् भने आरती, सम्झना र अनिल कक्षा १२ मा अध्ययनरत छन् । मकवानपुरको हेटौँडा बहुमुखी क्याम्पसमा अध्ययनरत आरती वनकरिया पत्रकारिता क्षेत्रमा पनि सक्रिय बन्दै गएकी छन्र् ।

वनकरिया बस्तीका बालबालिकालाई लक्षित गरी मनहरी गाउँपालिका र विभिन्न संस्थाले सञ्चालन गरेका शैक्षिक अभियानले विद्यालय जाने बालबालिकाको सङ्ख्या बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । बस्तीमै निःशुल्क ट्युसन कक्षा सञ्चालन हुनु र शैक्षिक सामग्री उपलब्ध गराइनुले अभिभावक र बालबालिका दुवैलाई विद्यालयप्रति आकर्षित गरेको छ । यसअघि विद्यालय टाढा भएकाले बालबालिका कम जाने गर्थे तर २०७९ सालमा चिसापानीबाट चेपाङ आधारभूत विद्यालय बस्ती नजिक सारिएपछि अवस्था सुधारिएको आरती वनकरियाले बताइन् ।

“पहिला स्कुल टाढा भएकाले बालबालिका खेल्दै दिन बिताउँथे । अहिले स्कुल नजिकै आएपछि र ट्युसन कक्षा सुरु भएपछि पढाइप्रति रुचि बढेको छ,” उनले भनिन् ।

पहिले शिक्षाको महत्व नबुझेका अभिभावकहरुमा पनि अहिले चेतनाको विकास हुँदै गएको छ । वनकरिया समाजका अध्यक्षसमेत रहेकी सन्तमाया वनकरियाले भनिन्, “जङ्गलमा फिरन्ते जीवन बिताउँदा पढाइको कुरा थाहै थिएन । अहिले फरक संसारमा आएको महसुस भइरहेको छ ।”

वनकरिया समुदायको शैक्षिक अवस्था सुधारका लागि स्थानीय सरकारले लक्षित कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको मनहरी गाउँपालिका–४ का वडाअध्यक्ष प्रकाश थापाले बताए । “बालबालिकालाई विद्यालय भर्ना गराउने, बस्तीमै निःशुल्क ट्युसन कक्षा सञ्चालन गर्ने र शैक्षिक सामग्री तथा स्कुल झोला उपलब्ध गराउँदै आएका छौँ,” उनले भने । महिलाहरुका लागि प्रौढ शिक्षा कार्यक्रमसमेत सञ्चालन गरिएको र समाजसँग घुलमिल बढ्दै जाँदा वनकरिया समुदायमा चेतनाको स्तर क्रमशः उकासिँदै गएको उनको भनाइ छ ।