चेतनाको उत्पादन विचार हो। विचारले भाव पैदा गर्छ। यो संसार विचारको प्रकट रूप हो। पूर्वीय दर्शनका महान चेतना शास्त्री अरविन्दु घोष मानव विकासलाई चेतनाको विकासको रूपमा लिन्छन्। तर उनी भौतिकवादी चिन्तक हुन् । चेतनाले प्रकट गर्ने विचार नुतन हुन्छ। त्यसैले प्रत्येक प्राणी दोस्रो पुस्तामा विचार र बुद्धिले आधुनिक मानिन्छ। पछिल्लो