नेपालले विगत सात दशकमा धेरै राजनीतिक व्यवस्था फेर्यो। आन्दोलन भए, संविधान बदलिए, सरकार बदलिए, नारा बदलिए। तर आम नागरिकले महसुस गर्ने अवस्था भने अपेक्षित रूपमा बदलिन सकेन। युवाले देश छोडिरहे, श्रम विदेश गइरह्यो, प्रतिभा बाहिर पलायन भइरह्यो, र देशभित्र आशा बारम्बार अधुरै रह्यो। यही यथार्थले आज एउटा गम्भीर प्रश्न हाम्रो अगाडि राखेको छ—के हामी केवल व्यवस्था बदल्ने राष्ट्र बन्ने हो, कि अब अवस्था बदल्ने राष्ट्र बन्ने हो?
नेपालको मूल समस्या केवल स्रोतको अभाव होइन। हाम्रो समस्या दार्शनिक स्पष्टताको अभाव, नेतृत्वको दीर्घ दृष्टिको कमी, कार्यान्वयन संस्कारको कमजोरी र राष्ट्रिय प्राथमिकताको अस्थिरता हो। हामीले धेरैपटक अरूको विचार उधारो लियौँ, तर आफ्नै माटो, इतिहास, भूगोल, संस्कृति, नागरिक आकांक्षा र भविष्यको आवश्यकता मिलाएर मौलिक राष्ट्रिय दर्शन बनाउन सकेनौँ। अब देशलाई केवल पार्टीको कार्यकर्ता भएर सोच्ने मानसिकताबाट माथि उठेर नेपाली नागरिक भएर सोच्ने विचार चाहिएको छ। यही नागरिक चेतनाबाट नेपालवादको विचार अघि आउँछ—नेपाललाई आत्मनिर्भर, समृद्ध, स्वच्छ, अनुशासित, न्यायपूर्ण र आध्यात्मिक रूपमा सन्तुलित राष्ट्र बनाउने दीर्घकालीन मार्गचित्रका रूपमा।
यो यात्रा कुनै एक दिनको उत्साह, कुनै एक नेताको भाषण वा कुनै एउटा घोषणाले पूरा हुँदैन। नेपाललाई रूपान्तरण गर्न कम्तीमा तीन चरणको स्पष्ट राष्ट्रिय यात्रा आवश्यक छ।
पहिलो चरण हो—प्रणाली शुद्धीकरणको चरण। कुनै जीर्ण घरलाई नयाँ स्वरूप दिनुअघि त्यसको कमजोर जग, लेदो र फोहोर हटाउनैपर्छ। त्यस्तै, नेपालको शासन प्रणालीमा दशकौँदेखि थुप्रिएको भ्रष्टाचार, बिचौलिया संस्कृति, प्रशासनिक सुस्तता, राजनीतिक संरक्षणवाद र दण्डहीनताको अन्त्य नगरी विकासका ठूला सपना टिक्न सक्दैनन्। यो चरणमा विधिको शासन बलियो हुनुपर्छ, सार्वजनिक पद जिम्मेवारी बन्नुपर्छ, कानुन सबैका लागि समान हुनुपर्छ, र राज्यले नागरिकको विश्वास पुनः जित्नुपर्छ। प्रणाली शुद्ध नभएसम्म विकास बालुवामा खन्याएको पानीजस्तै हुन्छ।
दोस्रो चरण हो—निर्माण, व्यवस्थापन र उत्पादनको चरण। जब प्रणालीको आधार शुद्ध हुन्छ, तब देशलाई कुशल व्यवस्थापक, सक्षम संस्थाहरू र परिणाममुखी नेतृत्व चाहिन्छ। यही चरणमा मस्तिष्क पलायनलाई मस्तिष्क आर्जनमा बदल्नुपर्छ। विदेशिएका नेपालीको ज्ञान, सीप, पूँजी र अनुभवलाई स्वदेशको उत्पादन, प्रविधि, कृषि, उद्योग, पर्यटन, शिक्षा, स्वास्थ्य र पूर्वाधारसँग जोड्नुपर्छ। नेपालका प्राकृतिक स्रोत, जलस्रोत, जडिबुटी, कृषि, पर्यटन र युवा ऊर्जालाई आधुनिक प्रविधि र उद्यमशीलतासँग जोड्न सके देशभित्रै सम्मानजनक रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ। यो चरण भावनाले होइन, तथ्याङ्क, समयसीमा, नतिजा र अनुशासित कार्यान्वयनले चल्नुपर्छ।
तेस्रो चरण हो—चेतना, नैतिकता र आध्यात्मिक नेतृत्वको चरण। भौतिक विकास आवश्यक छ, तर त्यो मात्र पर्याप्त छैन। विश्वका धनी समाजहरूले पनि मानसिक तनाव, एक्लोपन, नैतिक संकट र सामाजिक विखण्डनको सामना गरिरहेका छन्। त्यसैले नेपालको लक्ष्य केवल धनी राष्ट्र बन्नु होइन; समृद्धिसँगै शान्ति, नैतिकता, करुणा, सामाजिक विश्वास र आध्यात्मिक सन्तुलन भएको राष्ट्र बन्नु हो। आधुनिक रामराज्य भन्नाले आज कुनै पौराणिक कल्पना मात्र बुझ्नु हुँदैन; यसको अर्थ हो—न्यायपूर्ण शासन, नागरिक सुरक्षा, शून्य सहनशीलतासहितको भ्रष्टाचार नियन्त्रण, गुणस्तरीय शिक्षा–स्वास्थ्य, रोजगारी, सामाजिक विश्वास, वातावरणीय सन्तुलन र मानवीय मर्यादामा आधारित राज्य।
यस सन्दर्भमा नर्वेजस्ता देशबाट हामीले सिक्न सक्छौँ। प्राकृतिक स्रोतको आम्दानीलाई सीमित व्यक्तिको लाभमा होइन, पुस्तौँको भविष्यका लागि उपयोग गर्ने नीति, उच्च सामाजिक विश्वास, नागरिक सुरक्षाको अनुभूति, पारदर्शी शासन र समान अवसर—यी आधुनिक सुशासनका उदाहरण हुन्। तर नेपालले कसैको नक्कल गर्नुपर्दैन। नेपालले नेपालको माटो सुहाउँदो बाटो बनाउनुपर्छ—जहाँ नर्वेबाट सुशासन सिकिन्छ, बुद्धभूमिबाट शान्ति सिकिन्छ, हिमालबाट धैर्य सिकिन्छ, र नेपाली श्रमबाट समृद्धि निर्माण हुन्छ।
अब नेपालले विश्वबाट केवल सहयोग माग्ने मानसिकताबाट माथि उठ्नुपर्छ। हामीसँग विश्वलाई दिन सक्ने सन्देश छ—भौतिक विकास र आध्यात्मिक सन्तुलन सँगसँगै जान सक्छन्; समृद्धि र करुणा विरोधी होइनन्; सुशासन र संस्कृति एकअर्काका पूरक हुन्। यदि हामीले प्रणाली शुद्धीकरण, उत्पादनमुखी विकास र चेतनाको जागरणलाई एउटै राष्ट्रिय यात्रामा जोड्न सक्यौँ भने नेपाल आगामी पुस्ताका लागि मात्र होइन, विश्वकै लागि पनि प्रेरणादायी नमुना बन्न सक्छ।
आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता नयाँ नारा होइन, नयाँ राष्ट्रिय अनुशासन हो। नयाँ वादको नाममा विभाजन होइन, आफ्नै माटोबाट जन्मिएको साझा विकास–दर्शन हो। युवालाई विदेश पठाएर रेमिट्यान्समा गर्व गर्ने देशबाट युवालाई स्वदेश फर्काएर उत्पादनमा जोड्ने देश बन्ने समय आएको छ। निराशालाई भाग्य मानेर बस्ने होइन, आशालाई नीति, योजना र कार्यान्वयनमा बदल्ने समय आएको छ।
नेपालको पुनर्जागरण सम्भव छ। तर त्यसका लागि सत्ता परिवर्तन मात्र होइन, सोच परिवर्तन चाहिन्छ। योजना मात्र होइन, प्रणाली चाहिन्छ। विकास मात्र होइन, चरित्र चाहिन्छ। र नेतृत्व मात्र होइन, नागरिक सहभागिता पनि चाहिन्छ।
अबको पुस्ताको ऐतिहासिक दायित्व यही हो—मस्तिष्क पलायनबाट मस्तिष्क आर्जनतर्फ, अव्यवस्थाबाट सुशासनतर्फ, निर्भर अर्थतन्त्रबाट उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रतर्फ, र निराश समाजबाट आधुनिक, समृद्ध, सभ्य र आध्यात्मिक नेपालतर्फ अघि बढ्नु।
नेपालले अझै सक्छ। प्रश्न केवल यति हो—के हामी अब साँच्चै राष्ट्र निर्माणको यो महायात्रा सुरु गर्न तयार छौँ?
(श्री खेम शर्मा सफा नेपाल अभियानका अभियन्ता हुनुहुन्छ)
