गोरखा । नेत्र दाईलाई भगवानले सबथोक दिए, तर बोली दिन बिर्सिए । त्यसैले आज उनीसँग सबैथोक भएपनि बोली छैन । तर उनीसँग शब्दको खाँचो भने छैन । ती शब्द मुखले बोलेर व्यक्त गर्न सक्दैनन् । उनीसँग आवाज त छ तर त्यसमा शब्द उनेर व्यक्त गर्न सक्ने भावको खाँचो छ ।
बोलि मात्र नभएर के भो त ? उनले मुखले बोल्न नसके पनि कलाले बोल्छन्, बोली रोकिएको छैन । आफ्ना भावना र चाहना सबै कलाले नै अभिव्यक्त गर्ने गर्छन् । उनको कलाले बोलेका शब्द कम छैनन्, जसरी अरुले मुखले बोल्ने गर्दछन् ।
गहुँको बाला भित्र्याएपछि त्यसको छ्वाली (डाँठ) को उपयोगिता के होला ? प्रायः गाउँघरमा यसको प्रयोग धेरै थोरै नै हुन्छ । गाइ बस्तुलाई घाँस पनि कमै दिइन्छ र अर्काे सदुयोग पनि त्यति छैन ।
तर त्यही बस्तु गोरखाको सदरमुकामका नेत्रबहादुर श्रेष्ठ ‘लाटा दाइ’ लाई भने सुन्दर सृजना गर्ने साधन बनेको छ । सदरमुकामको तल्लो दरबार नजिकैका नेत्रदाई छ्वालीसंगको सृजनामा तल्लिन देखिन्छन् ।
नेत्रबहादुरका नेत्र भने निकै तेजिला छन् । तर उनको बाक्य भने जन्मजात नै बसेको हो । तिनै नेत्रदाईको मौन कलाले सबैलाई मोहित बनाउँछ । औपचारिक रुपमा नभई परेर र भोगेर सांकेतिक भाषा जानेका नेत्रदाई सँगको दोहोरो सम्बादको आधार हो ।
नेत्र हस्तकला पसलको अगाडि पुग्ने जोकोहीलाई पनि उनको कलाले तानिदिन्छ । उनको कलामा आँखा पर्ने बित्तिकै टक्क अडिन्छ्न र सोधपुछ गर्न थाल्छन् । अनि नेत्रदाईको बारेमा थाहा पाएपछि केही न केही किनेरै लैजान्छन् ।
धेरैका लागि नेत्रदाईको कला गोरखाको कोसेली बन्ने गरेको छ । कसैले केही कोशेली ल्याइदियो कि सोध्ने गर्छन्‐ नेत्र दाइको कला हो ? गोरखा घुम्न जाने पर्यटकदेखि कर्मचारीको स्वागत र बिदाईमा नेत्रदाईको कला सम्झिइन्छ र जोडिन्छ पनि ।
उनी शारीरिक रूपमा फरक क्षमताका छन् तर मेहनत र पौरखले सबै बाठा हौँ भन्नेहरूलाई कलाले नै चुनौती दिइरहेका छन् । नेत्रदाईले कुनै औपचारिक शिक्षा लिएका त छैनन् तर उनको कला देख्दा कसैले अनपढ भन्न सक्दैन, मिल्दैन । उनको अनुभव र निखार कुनै विश्वविद्यालयको औपचारिक शिक्षा भन्दा कम छैन । स्वर र शब्दमा नभेटिने नेत्र दाईको गहिरो भाव, कला र सृजनमा भेटिन्छ ।
विभिन्न रंगबाट चित्रकलाको यात्रा सुरु गरेका नेत्र दाईले त्यस्तै पचासको दशकतिरबाट गहुँको छ्वालीमा आफ्नो मनको कला भर्ने काम सुरु गरको हुन् ।
छ्वालीलाई विभिन्न रंगले रंगाएर चित्र बनाउन थाले पनि नेत्र दाई गोरखाकै एउटा परिचय बनेका छन् । छ्वालीबाट बनेको गोरखा दरबार, मनकामना मन्दिर, पृथ्वीनारायण शाह र बुद्धका आकृति, चित्रहरू चर्चित छन् र अत्यधिक बिक्री पनि हुन्छन् ।
फोटो- डा. राजुबाबु श्रेष्ठ
