माथिल्लो तामाकोसी जलविद्युत् आयोजना सञ्चालनमा आउन अझै कम्तीमा १५ महिना लाग्ने भएको छ । पटक–पटक अवधि थपेर आगामी असारसम्म विद्युत् उत्पादन गर्ने लक्ष्य राखिएको तामाकोसी उक्त समयमा कुनै हालतमा पूरा नहुने देखिएको छ । ठेकेदार कम्पनीहरू खासगरी टेक्सम्याकोले आयोजनाको ठाडो सुरुङ (भर्टिकल साफ्ट)मा पेनस्टक पाइप जडान गर्न ढिलाइ गरिरहेकाले आयोजना सञ्चालनमा आउन अझै सवा वर्षभन्दा बढी समय लाग्ने भएको हो ।

गत असारदेखि सुरु भएको ठाडो सुरुङमा पेनस्टक पाइप जडान गर्ने काम माघसम्म (८ महिना)मा सक्ने लक्ष्य थियो । आयोजनाका संरचनाको फिनिसिङ, परीक्षणलगायत कार्य ०७६ को चैतभित्र पूरा गरी ०७७ असारभित्र पहिलो युनिट (७६ मेगावाट)बाट विद्युत् उत्पादन गर्ने लक्ष्य थियो । तर, अहिलेकै गतिमा काम हुने हो भने दुईवटै ठाडो सुरुङमा पेनस्टेक जडानका लागि मात्र झन्डै १३ महिना लाग्ने देखिएको छ । पाइप जडानपछि फिनिसिङ तथा परीक्षण कार्य सक्न कम्तीमा २ महिना लाग्ने अनुमान छ । यसरी अहिलेकै गतिमा काम भएमा १५ महिनाअघि आयोजना सञ्चालनमा नआउने देखिएको हो ।

माथिल्लो ठाडो सुरुङमा पाइप जडान सक्न अझै १२ महिना:आयोजनाको ३१० मिटर गहिरो माथिल्लो ठाडो सुरुङ जडान कार्य लट २ को ठेक्का प्याकेजअन्तर्गत हाइड्रो मेकानिकल सामनको आपूर्ति तथा जडान कार्यको ठेकेदार भारतीय कम्पनी टेक्सम्याको रेल्वे इन्जिनियरिङले गरिरहेको छ । ६ महिनामा उक्त कम्पनीले ६२.५ मिटर मात्र पाइप जडान गरेको छ । आयोजनाका प्रवक्ता डा. गणेश न्यौपानेका अनुसार उक्त कम्पनीले ३.६ मिटर चौडाइ, ५ मिटर लम्बाइ र १८ टन तौलका २ वटा (१० मिटर) पाइप जडान गर्न ११ दिनदेखि २० दिनसम्म लगाएको छ । औसतमा १० मिटर पाइप जडान गर्न १५ दिन लगाएको छ । यो गतिलाई आधार मान्ने हो भने बाँकी २४८ मिटर पाइप जडान गर्न ३ सय ७२ दिन अर्थात् एक वर्ष ७ दिन लाग्छ ।

तल्लो ठाडो सुरुङमा पाइप जडान सक्न अझै साढे ६ महिना:आयोजनाको ३७३ मिटर गहिराइको तल्लो ठाडो सुरुङमा पाइप जडान कार्य लट –३ अन्तर्गत पावरहाउस निर्माण कार्यका लागि छानिएको ठेकेदार अस्ट्रियन कम्पनी एड्रिज हाइड्रोले गरिरहेको छ । एन्ड्रिजले काम सुरु गरेकाले ६ महिनामा १ सय ६० मिटर पाइप जडान सकेको छ । हाल उक्त कम्पनीले ३.६ मिटर चौडाइ, ५ मिटर लम्बाइ र २७ टन तौलका २ वटा (१० मिटर) पाइप जडान गर्न ९ दिन लगाइरहेको छ । जडानको यो गतिलाई आधार मान्दा बाँकी २ सय १३ मिटर पेनस्टक पाइप जडान सक्न १ सय ९१ दिन अर्थात् ६ महिना ११ दिन लाग्ने देखिन्छ ।

पेनस्टक पाइपसमेत आपूर्तिमा ढिलाइ:दुवै सुरुङमा पेनस्टक पाइप आपूर्ति तथा जडान गर्ने ठेक्का पाएका टेक्सम्याकोले आपूर्ति र जडानमा ढिलाइ गरेपछि तल्लो ठाडो सुरुङमा पाइप जडानको जिम्मा एन्ड्रिजलाई दिइएको थियो । आयोजनाको प्रवद्र्धक अपर तामाकोसी हाइड्रोपावर लिमिटेड, टेक्सम्याको र एन्ड्रिजबीच २३ पुस ०७५ मा आयोजनालाई थप वित्तीय भार नपर्ने गरी यो काम गर्न त्रिपक्षीय सम्झौता भएको थियो । अहिले एन्ड्रिजको तुलनामा टेक्सम्याकोको कामको गति निकै सुस्त देखिएको छ ।

आवश्यक सम्पूर्ण पेनस्टक पाइपसमेत आयोजनास्थलमा आपूर्ति भइनसकेको प्रवक्ता न्यौपानेले बताए । उनका अनुसार टेक्सम्याकोको कार्य प्रगति निकै सुस्त देखिएपछि ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालयका सचिव दिनेशकुमार घिमिरे र नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका कार्यकारी निर्देशक कुलमान घिसिङले काम चाँडो सक्न कम्पनीकै इन्डियास्थित मुख्य कार्यालयमा पुगेर निर्देशन दिएका थिए । टेक्सम्याकोले कामको गति बढाइ समयमै काम पूरा गर्ने प्रतिबद्धता जनाए पनि समयमै काम सकिने विश्वस्त हुने आधार भने नदेखिएको आयोजना पक्षको भनाइ छ ।

समय कम गर्न वैकल्पिक उपायको खोजी: पाइप जडान कार्य दुवै ठेकेदार कम्पनीले साताको सातै दिन र चौबिसै घन्टा (सिफ्टमा) गरिरहेका छन् । दुवै सुरुङमा समानान्तर रूपमा काम भइरहेको छ । तर, दुवै सुरुङ पूरा नभई विद्युत् उत्पादन गर्न सकिने अवस्था छैन । सोही कारण पेनस्टक जडानमा लाग्ने समय घटाउने उपायको खोजी भइरहेको प्रवक्ता न्यौपानेले बताए । ‘सुरुको पाइन सुरुङमा झार्न मात्रै ७ घन्टा लागेको थियो, अहिले साढे २ घन्टामै झार्न सकिन्छ,’ प्रवक्ता न्यौपानेले भने, ‘५ मिटरका दुई पाइपको बीचमा एउटा वेल्डिङ र कंक्रिटिङ सक्न नै ९६ घन्टा लाग्छ, यो समय घटाउन एकैपटक दुई जोड्तिमा समानान्तर रूपमा वेल्डिङ गर्न सकिन्छ कि भनेर अध्ययन भइरहेको छ ।’

तर, धेरै भारका दुई पाइपको बीचमा राम्रोसँग जडान नै नसकी अर्को पाइप खसालेर जडान गर्न सक्ने सम्भावना भने कमै देखिएको उनको भनाइ छ । यसबाहेक जडानकर्मीको सुरक्षा, अक्सिजनको पर्याप्ततालगायत कुरामा पनि जोखिम बढी हुने देखिएको छ । यस्ता चुनौतीबीच पनि ठेकेदार कम्पनी एन्ड्रिजले भने लक्षित समयमै काम सक्ने पूर्ण आत्मविश्वास देखाइरहेको छ । जडान कार्य माथि आउँदै जाँदा पाइप झार्नुपर्ने गहिराइ, पाइपको मोटाइ र प्राविधिक जानुपर्ने दूरी कम हुँदै आउने भएकाले समय कम लाग्दै जाने प्रवक्ता न्यौपानेको भनाइ छ । ‘तलको तुलनामा माथि रहने पाइपको थिकनेस कम हुँदै आउँछ, यसले वेल्डिङमा समेत समय कम लाग्छ,’ उनले भने ।

१० वर्षमा पनि पूरा नहुने भयो आयोजना: ०६७ साउनबाट आयोजनाको निर्माण सुरु गरेर ०७२ असारसम्ममा सक्ने लक्ष्य थियो । तर, ०७२ वैशाख १२ मा गएको भूकम्पले आयोजनास्थल जाने सडकमै भने क्षति पुर्यायो । आयोजनाको सुरुङलगायत संरचनामा भने खासै असर पारेन । सडकमार्गको कारण झन्डै डेढ वर्ष निर्माण कार्य रोकियो । त्यसपछि ०७५ को पुसदेखि आयोजना सञ्चालनमा ल्याउने लक्ष्यका साथ ०७३ मंसिरबाट काम पुनः सुरु गरियो ।

यो लक्ष्य पनि पूरा भएन । लट २ को ठेकेदार टेक्सम्याकोको कमजोर कार्यसम्पादनका कारण निर्माण प्रभावित भएपछि १५ पुस ०७६ भित्र एक युनिट (७६ मेगावाट)बाट विद्युत् उत्पादनको लक्ष्य राखियो । त्यसपछि ०७७ को असार मसान्तभित्र पहिलो युनिट सञ्चालनमा ल्याउने लक्ष्य राखिएको थियो । उक्त लक्ष्यसमेत पूरा नहुने देखिएको छ ।

लागत बढेर ७२ अर्ब पुग्ने:आयोजनाको सुरुङको अनुमानित लागत निर्माण अवधिको ब्याजबाहेक ३५ अर्ब २९ करोड ४१ लाख रुपैयाँ थियो । निर्माण अवधिको ब्याज १३ अर्ब २२ करोड र वित्तीय व्यवस्थापन तथा बैंक कमिसनसहित आयोजनाको अनुमानित लागत ४८ अर्ब ८६ करोड थियो । ०७२ भूकम्प र ठेकेदारको ढिलाइका कारण आयोजनाको समय लम्बिँदा लागत बढेर निर्माण अवधिको ब्याजबाहेक नै ४९ अर्ब २९ करोड ५५ लाख रुपैयाँ संशोधित अनुमान थियो । निर्माण अवधिको ब्याज १९ अर्ब ८४ करोडसहित आयोजनाको अनुमानित लागत ६९ अर्ब ५९ करोड रुपैयाँ पुग्ने संशोधित थियो । तर, यो रकम पनि बढेर आयोजनाको निर्माण लागत ७२ अर्ब रुपैयाँ पुग्ने अनुमान गरिएको आयोजनाका प्रवक्ता न्यौपानेले बताए ।

पेनस्टक जडानमा जबर्जस्ती गरेर हुँदैन: कुलमान घिसिङ कार्यकारी निर्देशक, नेपाल विद्युत् प्राधिकरण पेनस्टक जडान प्राविधिक विषय हो, यसमा गुणस्तर र टिकाउको पनि कुरा हुन्छ । त्यसो हुँदा प्राविधिक रूपमा पेनस्टक पाइप जडानले चाहिने जति न्यूनतम समय लिन्छ नै । छिटो गर्नलाई जबर्जस्ती गरेर पनि हुँदैन । जडानमा कुनै त्रुटि नहोस्, भविष्यमा अर्को समस्या नआओस्, कुनै दुर्घटना नहोस् भनेर धेरै कुरा विचार गरेर अघि बढ्नुपर्छ ।

हामीले चौबिसै घन्टा कसरी चाँडो सक्न सक्छौँ भनेर प्रयास गरिरहेका छौँ । जसरी हुन्छ अब २४ घन्टामै सकिदिऊँ भनेर हुने किसिमको आयोजना होइन यो । तर, चालू आर्थिक वर्षको असार मसान्तभित्र पहिलो युनिटबाट उत्पादन सुरु गर्ने गरी नै हामी अघि बढिरहेका छौँ । समय केही बढी लाग्यो भने आयोजनाको लागत पनि स्वाभाविक रूपमा बढ्छ । आयोजना आकर्षक भएकाले सम्भाव्य नै नहुने गरी अस्वाभाविक रूपमा लागत बढ्दैन । नयाँ पत्रिका दैनिकबाट