नउरिल रोउबिनी

न्यूयोर्क – कोभिड–१९ का नयाँ संस्करणहरूबाट सिर्जित गहिराई र अवरोधहरूका बावजुद सन् २०२१ मा विश्वका अधिकांश भागहरूमा अर्थतन्त्र र बजारहरूको लागि अपेक्षाकृत सकारात्मक वर्ष सावित भयो । अघिल्लो वर्ष सन् २०२० को गम्भीर मन्दी पछि आर्थिक वृद्धि अनपेक्षित रुपमा बढेर गयो, र वित्तीय बजार सुदृढ बन्यो । यो विशेष गरी संयुक्तराज्य अमेरिकामा देखियो, जहाँ पूँजी बजारले नयाँ उचाइ हासिल गरेको थियो । अमेरिकी फेडरल रिजर्भ (केन्द्रीय बैंक) ले आफ्नो मौद्रिक नीतिमा व्यापक लचकता (यद्यपि अन्य विकसित अर्थतन्त्र भएका मुलुकहरूका केन्द्रीय बैंकहरूले आफ्नै मौलिक अनुकूल नीतिहरू अपनाए) यसका लागि प्रमुख रुपमा जिम्मेवार थियो ।

तर सन् २०२२ अझ गाह्रो हुन सक्छ । महामारी सकिएको छैन । ओमिक्रोन अघिल्ला भेरियन्टहरू जत्तिकै संक्रामक नहुन सक्छ – विशेष गरी व्यापक रुपमा खोप लगाइएको विकसित अर्थतन्त्रहरूमा – तर यो धेरै नै संक्रामक छ । यसबाट बिरामीहरुको अस्पताल भर्ना र मृत्युको जोखिम उच्च रहने निश्चितै छ । परिणामस्वरूप अनिश्चितता र जोखिमबाट बच्न कठिन हुनेछ भने आपूर्ति–शृंखलामा बाधा उत्पन्न हुनेछ ।

अतिरिक्त बचत, सेवा र वस्तुको बढ्दो माग, तथा मौद्रिक र वित्तीय नीतिहरूको खुकुलोपनासँगै उत्पन्न विविध अवरोधहरूले सन् २०२१ मा मुद्रास्फीतिलाई बढावा दिएको थियो ।

मुद्रास्फीतिको वृद्धि अस्थायी हो भनेर जोड दिइआएका धेरै केन्द्रीय बैंकरहरूले अब यो जारी रहने कुरा स्वीकार गरेका छन् । आपतकालीन स्थितिलाई विचार गरी उनीहरूले मात्रात्मक सहजता जस्ता अपरम्परागत मौद्रिक नीतिहरूलाई चरणबद्ध रुपमा हटाउने योजना बनाइरहेका छन् । यसबाट उनीहरुले ब्याजदरलाई सामान्यीकरण गर्न सक्नेछन् ।  

यदि नीति–दर वृद्धिले ऋणपत्र, कर्जा र स्टक बजारमा धक्का निम्त्याएको अवस्थामा केन्द्रीय बैंकहरूको परीक्षण हुनेछ । निजी र सार्वजनिक ऋणको यति ठूलो संरचना खडा हुँदै गए बजारले उच्च ऋण लागत आत्मसात गर्न सक्षम नहुन सक्छ । यदि कुनै किसिमको गतिरोध उत्पन्न भएको अवस्थामा केन्द्रीय बैंकहरूले आफूलाई ऋणको पासोमा परेको थाहा पाउनेछन् र सम्भवतः उनीहरुले नीतिहरु उल्ट्याउने छन् । मुद्रास्फितीको चक्रका कारण त्यो आफैंमा एउटा महारोग बन्नेछ ।

अर्को वर्षले बढ्दो भूराजनीतिक र प्रणालीगत जोखिमहरू पनि ल्याउने छ । भूराजनीतिका क्षेत्रमा तीन प्रमुख खतराहरू छन् ।

पहिलो, रुसले युक्रेनमा आक्रमण गर्ने तयारी गरिरहेको छ, र नयाँ क्षेत्रीय सुरक्षा व्यवस्थामा वार्ताहरुले खतराको वृद्धिलाई रोक्न सक्छ कि सक्दैन भनेर हेर्न बाँकी छ । अमेरिकी राष्ट्रपति जो बाइडेनले युक्रेनलाई थप सैन्य सहायता दिने र रुसमाथि कडा प्रतिबन्ध लगाउने धम्की दिए पनि युक्रेनलाई आक्रमणबाट बचाउन अमेरिकाले प्रत्यक्ष हस्तक्षेप नगर्ने स्पष्ट पारेका छन् । विचारणीय पक्ष के भने रुसी अर्थतन्त्र पश्चिमा देशहरुले लगाएका प्रतिबन्धहरुलाई थेग्न थालेको आभाष भएको छ । त्यसैले प्रतिबन्धका धम्कीहरूले रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनलाई निरुत्साहित गर्न सक्दैनन् । आखिर, केही पश्चिमी प्रतिबन्धहरू – जस्तै नर्ड स्ट्रिम २ ग्यास पाइपलाइन अवरुद्ध गर्ने कदमले – युरोपको आफ्नै ऊर्जा अभावलाई बढाउन सक्छ ।

दोस्रो, चीन–अमेरिकी शीतयुद्ध अझ गहिराईमा पुग्दैछ । चीनले ताइवान र दक्षिण चीन सागर (जहाँ धेरै क्षेत्रीय विवादहरू चलिरहेको छ) मा आफ्नो सैन्य दबाब बढाउँदै छ, तथा चिनियाँ र अमेरिकी अर्थतन्त्रहरू बीचको परम्परागत सम्बन्धमा दरार उत्पन्न भइरहेको छ । यस प्रक्रियाले आउँदा दिनहरुमा मुद्रास्फीतिजनित मन्दी ल्याउने छ ।

तेस्रो, इरान अहिले एक परमाणु उन्मुख राष्ट्र हो । इरानले युरेनियम प्रशोधन गरी हतियार निर्माणको सम्मुखमा पुगेको छ । नयाँ वा नवीकरण गरिएको आणविक सम्झौताको वार्ता गतिहीन अवस्थामा छ । फलस्वरूप, इजरायलले खुला रूपमा इरानी आणविक केन्द्रहरूमाथि हमला गर्ने चेतावनी दिइरहेको छ । यदि त्यसो भयो भने, मुद्रास्फीतिजनित मन्दीका परिणामहरू सन् १९७३ र १९७९ को तेल–सम्बन्धित भू–राजनीतिक झटका भन्दा खराब हुन सक्छ ।

नयाँ वर्षले धेरै प्रणालीगत चिन्ताहरू पनि ल्याउने छ । सन् २०२१ मा, गर्मीको लहर, आगलागी, खडेरी, आँधी, बाढी, सामुद्रिक तूफान र अन्य प्रकोपहरूले जलवायु परिवर्तनको वास्तविक–विश्व प्रभावहरू देखायो । स्कटल्यान्डको ग्लास्गोमा सम्पन्न कोप२६ जलवायु शिखर सम्मेलनमा प्रायः बेमतलबका वार्ताहरु भए, जसले विश्वलाई यस शताब्दीको अन्त्यसम्ममा पृथ्वीको तापमान ३ डिग्री सेल्सियस वृद्धितर्फ डोर्याउन नै सहयोग गरेको थियो । खडेरीका कारण खाद्यान्नको मूल्य आकाशिएको छ । र जलवायु परिवर्तनका असरहरू अझ खराब हुँदै जानेछन् ।

अर्थतन्त्रलाई कार्बनमुक्त गर्ने आक्रामक योजनाका लागि लगानी गर्नुपर्नेमा त्यसो हुन सकेको छैन, र नवीकरणीय ऊर्जाको पर्याप्त आपूर्ति गर्नेतर्फ ठोस काम हुने सम्भावना कम छ । यसबाट समयक्रममा ऊर्जाको मूल्य तिब्र रुपमा बढ्ने छ । यसबाहेक, जलवायुका कारण शरणार्थी हुन बाध्य मानिसहरू अमेरिका, युरोप, र अन्य विकसित अर्थतन्त्रहरू भएका मुलुकतर्फ पलायन हुँदैछन्, तर ती देशहरूले आफ्नो सिमाना बन्द गरिरहेका छन् ।

यस पृष्ठभूमिमा, दुवै विकसित अर्थतन्त्र र उदीयमान बजारहरूमा राजनीतिक गतिहीनता बढ्दै गएको छ । अमेरिकी मध्यावधि चुनावको परिणामले संवैधानिक संकटलाई पटाक्षेप गर्दैछ जसले आगामी सन् २०२४ मा हुने राष्ट्रपतिको चुनावलाई दिशानिर्देश गर्नेछ । अमेरिकाभित्र पछिल्ला वर्षहरुमा पन्पिएको पक्षपातपूर्ण ध्रुवीकरण र कट्टरपन्थको अभूतपूर्व उदय भएको अनुभव गरिएको छ जसले गम्भीर प्रणालीगत जोखिम निम्त्याउने छ ।

पपुलिष्ट पार्टीहरू (अति दक्षिणपन्थी र अति अनुदारवादी) विश्वभर बलियो हुँदै गइरहेका छन् । ल्याटिन अमेरिका जस्ता क्षेत्रहरूमा पनि योक्रम जारी छ जहाँ लोकवादको इतिहास दुरुह छ । पेरु र चिली दुबैले सन् २०२१ मा कट्टरपन्थी वामपन्थी नेताहरू निर्वाचित गरेको छ, ब्राजिल र कोलम्बियामा पनि सन् २०२२ मा त्यही स्थिति देखा पर्दैछ भने अर्जेन्टिना र भेनेजुएला आर्थिक बर्बादीतर्फ उन्मूख छन् । अमेरिकी केन्द्रीय बैंक र अन्य प्रमुख केन्द्रीय बैंकहरूले ब्याजदरमा गरेका सामान्यीकरणले यी र टर्की एवं लेबनान जस्ता अन्य कमजोर उदीयमान बजारहरूमा वित्तीय झट्का निम्त्याउन सक्छ । ऋण अनुपात पहिल्यै अस्थिर भएका धेरै विकासशील देशहरूको अवस्था त उल्लेख गर्नै आवश्यक छैन ।

सन् २०२१ हामीबाट बिदा हुँदै गर्दा, विश्वका कतिपय वित्तीय बजारहरूका चालढाल बेकामे झैं लाग्छन् । सार्वजनिक र निजी इक्विटी दुवै महँगा छन्; अमेरिका र अन्य धेरै अर्थतन्त्रहरूमा घरजग्गाको मूल्य (घर र भाडा दुवै) उच्च छ; र अझै पनि मिमि स्टक, क्रिप्टो सम्पत्ति, र स्पाक्स (विशेष उद्देश्यका अधिग्रहण कम्पनीहरू) वरिपरि मानिसहरु झुम्मिएका छन् । सरकारी ऋणपत्रबाट हुने आर्जन ज्यादै न्यून छ, र ऋण लगानीको अनुपात संकुचित छ । केन्द्रीय बैंकहरूको प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष समर्थनका कारण पनि यस्तो अवस्था सिर्जना भएको हो ।

केन्द्रीय बैंकहरू अपरम्परागत नीतिबाट सञ्चालित रहँदासम्म कामकारबाही यथावत चलिरहन सक्छन् । तर नीति सामान्यीकरण सुरु हुँदाको अवस्थामा सन् २०२२ मा सम्पत्ति र ऋण दुबैले आत्मविश्वास गुमाउन सक्नेछ । यसबाहेक, मुद्रास्फीति, सुस्त वृद्धि, र भूराजनीतिक तथा प्रणालीगत जोखिमहरूले सन् २०२२ मा बजारमा सुधारको परिस्थिति निर्माण गर्न सक्दछ । जे भए पनि, लगानीकर्ताहरू वर्षको अधिकांश समय किनारामै रहने सम्भावना छ ।

(साभारः प्रोजेक्ट सिन्डीकेट, अनुवादः न्यूजपोलार टिम)

– नउरिल रोउबिनी न्यूयोर्क विश्वविद्यालयको अर्थशास्त्र विभागका प्राध्यापक हुनुहुन्छ ।