काठमाडौं। जब काठमाडौंको व्यस्त कोलाहल सकिन्छ र शिवपुरी नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्जको फेदीमा सुन्दरीजलको पहिलो झरना सुसाइरहेको सुनिन्छ, त्यहाँ प्रकृति एउटा पवित्र मन्दिर जस्तो देखिन्छ ।
वागमती नदी यहाँ जति कञ्चन र निर्मल बग्छिन्, त्यति नै निर्मल र कञ्चन छ यस क्षेत्रका किसानको मन । तर यो कञ्चन शिरको तल्लो फेदीमा जब असारको वर्षा शुरु हुन्छ, त्यहाँको कथा बदलिन्छ । सुन्दरीजलका भिराला कान्ला र सिँढी जस्ता गराहरूमा वर्षाको पवित्र पानी मात्र बग्दैन, त्यहाँ बग्छ किसानको निधारबाट चुहिएको पसिनाको सुवास ।
असार १५ नजिकिँदै गर्दा, यहाँका हिलाम्मे गराहरू एउटा यस्तो रङ्गमञ्च बन्छन् जहाँ जीवनको सबैभन्दा कठिन र सुन्दर नाटक मञ्चन हुन्छ । यहाँ माटो र मानिसको सम्बन्ध यति गहिरो छ कि माटोले आफ्नो अस्तित्व धान्न किसानको हात खोज्छ र किसानले आफ्नो प्राण धान्न त्यही हिलो सुम्सुम्याउँछ ।
सडकबाट हेर्दा रोपाईं एउटा रमणीय उत्सव देखिन्छ । पहेंलो वा नीलो बर्साती ओढेर हिलोमा रमाइरहेका नारीहरू, हल गोरु नारेर खेत हिल्याइरहेका पुरुषहरू र हरियो बीउका मुठाहरू हावामा उडिरहेका दृश्यहरू । तर यो रमाइलो क्यामेराको लेन्समा मात्र सिमित छ । हिलोमा उभिएका किसानका गोडा चिसो र हिलोको संक्रमण (हिलोले खाने रोग) ले खाएको हुन्छ । दिनभर निहुरिएर धान रोप्दा ढाड फलामे डण्डी झैं कसिन्छ ।
किसानका हातका औंलाहरू रोपाईंको हिलोमा गाडिएका छन् । किसान त माटोका पुजारी हुन् । जति दुःख भएपनि असारमा यो हिलो नछुँदा छाती कुँडिन्छ । जहाँ दुःख पीडा एउटा रमाइलो गीत र कर्तव्यको छाताभित्र लुकाइन्छ ।
धान रोप्दा रोप्दै सुनिने ‘असारे महिनामा पानी परी रुझाउने’ केवल एउटा लोकगीत मात्र होइन, यो दुःखाइ कम गर्ने एउटा सामाजिक ओखती हो । जब खेतका खेतालाहरू एउटा स्वरमा हातेमालो गर्दै गाउँछन्, तब उनीहरूको थकाई मेटिन्छ । यो भाकाभित्र ऋणको बोझ, साहुको गाली, छोराछोरीको भविष्यको चिन्ता, र परदेश गएका श्रीमान वा भाइको सम्झना लुकेको हुन्छ ।
गीत गाउँदा गाउँदै बग्रेल्ती आँसु हिलोमा खस्छन् र माटोभित्रै बिलिन हुन्छन् । हिलोमा खसेको त्यो आँसु नै भोली फल्ने सुगन्धित चामलको दाना बन्छ । यो दुःखलाई सिर्जनामा बदल्ने अनुपम क्षमता केवल नेपाली किसानसँग मात्र छ । सुन्दरीजलको पहाडी हावाले तिनीहरूको सुस्केरा पहाडका टाकुराहरूसम्म पु¥याउँछ । सुन्दरीजल क्षेत्रका खेतहरू विस्तारै कंक्रिटका घरहरूमा परिणत हुँदैछन् ।
युवाहरू विदेश पलायन भइरहेका छन्, जसले गर्दा खेतमा रोपाईं गर्ने जनशक्ति वृद्धवृद्धा मात्र बाँकी छन् । हिजोका दिनमा जस्तो पञ्चेबाजा बजाएर उत्सवमय रूपमा गरिने रोपाईं अब केवल सम्झनामा सिमित हुँदै गएको छ । यो हुनु नेपाली ग्रामीण अर्थतन्त्र र मौलिक संस्कृतिको लागि एउटा ठूलो चुनौती हो ।
ती कचेरा परेका आँखा र धाँजा फाटेका हातहरू अझैसम्म यो माटोलाई बाँझो राख्न चाहँदैनन् । तिनीहरू भन्छन्, ‘हामीले खेती छाड्यौं भने यो देशले के खान्छ ? शहरका घर सुकिला होलान्, तर हाम्रा हिलाम्मे हातले नै तिनको पेट भर्ने हो ।’ हाम्रा किसानका यी शब्दमा एउटा दिव्य राष्ट्रभक्ति झल्किन्छ, जसलाई हामीले चिन्न र सम्मान गर्न ढिलो भइसकेको छ ।
माटो र पानीको संगम केवल फोहोर होइन, यो नयाँ जीवनको गर्भाधान हो। किसानका लागि हिलो भनेको सुन जन्माउने पवित्र कोख हो । आकाशबाट बस्ने पानी भगवानको आशीर्वाद मात्र होइन, यो प्रकृतिले किसानको पसिनासँग मिसाउन पठाएको आँसु पनि हो । बीउ केवल भविष्यको अन्न होइन, यो माटोमा गाडिएको किसानको सपना हो जसले भोक विरुद्ध युद्ध लड्छ ।
चिरिएका र फुटेका हत्केलाहरू दुःखका प्रतिक मात्र होइनन्, यी त माटोलाई सुन्दर बनाउने सृष्टिकर्ताका हस्ताक्षर हुन् ।
तस्बिरहरुः अनुप प्रधान/न्युज एजेन्सी नेपाल
