साउन ६ गते, नेपालका एकजना युगपुरुष तथा जननायक विपी कोइरालाको ४४औँ स्मृति दिवस लाई नेपाली कांग्रेसले विपीको सम्झना गरी उनको स्मृतिमा विभिन्न कार्यक्रमको आयोजना गरेर मनाउने गरिएको छ ।
उनै विपीले आजभन्दा सात दशकअघि स्थापना गरेको नेपाली कांग्रेस पार्टीले विगत देखि यस दिनलाई विपीलाई स्मरण गरेर मनाउने गरेको छ ।
नेपालका प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री विपी कोइराला राजनीतिक व्यक्तित्व मात्र नभएर नेपालको साहित्य क्षेत्रका पनि एक प्रतिभा हुन् । त्यसैले पनि राजनीतिक वृत्तमा मात्र सीमित नराखेर साहित्य क्षेत्रले पनि उनलाई स्मरण गर्ने गर्दछ ।
राजनीतिक व्यक्तित्वका रुपमा विपीलाई सम्झँदा विपीको कद कुनैपनि नेपाली राजनीतिज्ञको भन्दा धेरै माथि छ । किनभने उनले नेपालमा राणा शासनकै विरुद्ध उत्रेर आन्दोलन गर्नेदेखि राजा महेन्द्रको एकतन्त्रीय निरंकुश पञ्चायती व्यवस्थाकै विरोधमा प्रजातन्त्रका लागि जनमत सिर्जना गर्ने नेता हुन् । उनी नेपालको पुरानो प्रजातान्त्रिक दल नेपाली कांग्रेसको संस्थापक मात्र होइन कि देशलाई संसदीय राजनीतिमा प्रवेश गराएर नेपालको पहिलो निर्वाचित प्रधानमन्त्री नै बन्नुभयो ।
विपीकै कदले कांग्रेसले संसदीय निर्वाचनमा दुई तिहाई बहुमत हासिल गरेपछि उनको लोकप्रियताबाट अत्तालिएका राजा महेन्द्रले उनी र उनको सरका्रलाई नै अपदस्थ गरी जेल हाले र देशमा बहुदलीय व्यवस्थाको अन्त्यको घोषणा गरी विपीलाई नै जेल हाले । तर पनि उनले देशमा राजतन्त्रको अन्त्यको नीति भने बनाएनन् । बहुदलीय प्रजातन्त्र र संवैधानिक राजतन्त्र नै उनको नीति थियो ।
त्यसैले विपीलाई स्मरण गर्ने अर्काे एक महत्वपूर्ण योगदान भनेको राष्ट्रिय एकता र मेलमिलाप हो । उनी २०३३ सालमा भारतको निर्वासनबाट फर्के र मेलमिलापको नीतिको घोषण गरे । अनि राजासँग पनि मिलेर बहुदलीय व्यवस्थाको माग अघि सारे ।
तर आज यिनै नेताको नाममा भइरहेका कार्यक्रममा मेलमिलाप त के झैझगडा, बाझाबाझ र एक आपासमा दोषारोपणको अवस्था देखियो । बुधबार विपीको ४४ औँ स्मृति दिवस । उनको तस्बिर राखेर कांग्रेसका नेताहरुले यसैगरी बाझाबाझमा उत्रिएको देखियो ।
यस वर्ष नेपाली कांग्रेसका नयाँ र पुराना संस्थापन पक्षबिचको आन्तरिक द्वन्द्वले स्वयं विपीलाई नै दुई चिरामा विभाजन गरिदिएको अथवा बाँडिदिएको देखियो । बुधबार नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा आयोजना भएको विपी स्मृति दिवस कार्यक्रममा एकले अर्काे कांग्रेसलाई बाझेको देख्दा विपीको स्मरण त होइन अपमान नै भएको महसुस भएको थियो ।
यतिखेर देशमा नेपाली कांग्रेस बाँडिएर दुई ओटा भएको छ । गत पुस महिनामा आयोजना भएको विशेष महाधिवेशनबाट पार्टी टुक्रिएर दुई ओटा भएको छ, यद्यपि नाम नै नयाँ राखेको अवस्था भने होइन । सो विशेष महाधिवेशनले तत्कालीन सभापति शेरबहादुर देउवालाई हटाएर यता गगन थापालाई सभापति बनाएको थियो । तर त्यसलाई देउवा समूहले मानेको छैन र त्यो समूहको नेतृत्व पूर्णबहादुर खड्काले गरिरहेका छन् । उनी यसअघि कार्यबाहक सभापति थिए ।
यही मेसोमा मिसिएका छन् डा शेखर कोइराला पनि । उनी कहिले कता कहिले कता हुँदाहुँदै अहिले पूर्णबहादुरको पोल्टामा आइपुगेका छन् । हिजो उनी पनि प्रज्ञामा नै देखिए र सभापति गगनलाई गाली गर्ने प्रतियोगितामा सहभागिता जनाए ।
बुधबार दुवै पक्षले गरेका थिए कार्यक्रम विपीलाई सम्झिएर । यता अहिले आएर संस्थापन हुन पुगेका गगनले दौड प्रतियोगिता गरेर कार्यक्रम गरे भने उता पूर्णबहादुरहरुले भने गोष्ठी राखे । दुवैतिर एकले अर्कालाई आरोप र गालीगलौजलाई निरन्रता दिँदा यता विपी भने छायाँमा परे अर्थात उनी थोरै मात्र सम्झिए । दुवै पक्षले फरक–फरक कार्यक्रमको आयोजना गर्दा यस पटकको स्मृति दिवस विपीको वैचारिक विरासत र त्यसले नेपाली समाजलाई दिएको उत्सवभन्दा पनि बढी विचलन र उपहासमा भेटियो ।
नेपाली राजनीतिमा प्रजातान्त्रिक समाजवादको जग बसाल्ने नेताको सम्झनामा उनकै अनुयायीहरूले तय गरेका कार्यक्रमहरूको रूपरेखा विपी कांग्रेस भन्न पनि नमिल्ने खालको थियो । कांग्रेसले विपी नामलाई ब्रान्डका रूपमा बेच्न अब नसक्ने देखिन्थ्यो ।
न पाँच किलोमिटरको ‘ग्रिन रन’ मा दौडिएको विशेषबाट उदाएको नयाँ संस्थापन विपीको सच्चा अनुयायी बन्न सकेको छ र नत विपी, गणेशमानका सुपुत्र भनेर भाषण गर्दै हिँड्ने पुरानाहरुले नै हिजो र आजका दिनमा विपीको निष्ठालाई बोक्न सकेको छ । मात्र पुरानाले हिङ हालेको टालो बेच्न र नयाँहरुले युवाहरूमाझ सेलिब्रिटी बन्ने होडमा मात्र अघि बढेका छन् ।
नयाँहरुमा विपी ग्रिन रनमा दौडिने सहभागीका टिसर्टमा र यता पुरानाहरुमा तस्बिरमा गरिएका माल्यार्पण र अविरमा मात्र सीमित बनाइएका छन् । अनि दुवैथरिको सतही राजनीतिको प्रतिविम्ब मात्र बन्न पुगेका छन् यतिखेर विपी ।
अहिले इतर समूह भनिएको समूहका नेताहरुले विपीको ४४औँ स्मृति दिवसका अवसरमा आयोजना गरेको कार्यक्रममा औपचारिक रूपमा पार्टी एकताको आवश्यकता दोहो¥याए पनि अधिकांश नेताको अभिव्यक्तिमा पार्टी विभाजनको आकांक्षा र आसय देखिन्थ्यो ।
तर उनीहरु दुवैले विपीलाई आफ्नै नेता भन्न भने छुटाएका छैनन् । अनि विपी स्मृति दिवस भएकाले एकताको कुरा पनि छुटाएनन् । यसी बाँडिएका थिए विपी । भाँडिएको कांग्रेसभित्र यसरी बाँडिन पुगेका थिए विपी ।
उता नेकपाका संस्थापक पुष्पलालको अवस्था पनि त्यस्तै थियो । चम्पादेवीमा पुगेर नेकपाका संयोजक पुष्पकमल दाहाल, माधव नेपाल र यता नेकपा एमालेका अध्यक्ष केपी ओलीले पुष्पार्पण गरेका थिए । मात्र पुष्पलालको सम्झनाको औपचारिकता मात्र उनीहरु पूरा गरेका थिए ।
कांग्रेसजस्तै नभाँडिएका त कम्युनिष्ट पनि होइनन, तर औपचारिक रुपमै एउटै नेकपा बनाउन पनि सकिरहेका छैनन् । केही समयअघि नेकपा माओवादी नै रहँदा प्रचण्डहरु पुष्पलाललाई मान्दैनथे । सकेत त प्रचण्ड आफ्नै नामको प्रचण्डपथ बनाउन कस्सिएर हिँडेका थिए । तर उनको सुर ताल भने आफ्नै सहयात्री, सहपाठीहरुले खुस्काइदिएका थिए ।
उनले आफ्ना राजनीतिक गुरु मान्दै आएका मोहन वैधदेखि दिएर आफ्नै नेतृत्वको जनयु्द्धका कमाण्डर बादलसम्मले पार्टी छोडेपछि सिद्धान्तका दाँत फुस्किएका प्रचण्डले आफ्नै नामको प्रचण्डपथ बनाउने योजनालाई लत्र्याकलुत्रुक भएर त्यागिदिएका थिए । त्यसैले अहिले केही बर्ष यतादेखि मात्र उनी पुष्पलालको शालिक धाउन थालेका हुन् ।
कम्युनिष्टहरुले पनि पुष्पलाललाई कांग्रेसले विपी चिन्तन छोडेजस्तै छोडेका छन् । उनी साउन ७ गते पर्ने स्मृति दिवसमा यसो शालिकसम्म पुगेर माल्यार्पण गर्र्ने बाहकका कुनै पनि वैचारिक, सैद्धान्तिक र सांगठनिक कार्यक्रमको आकर्षण उनीहरुसँग देखिँदैन । आज बाहकका अरु दिन उनीहरु पनि न चर्चा गर्छन् र नत पुष्पलालको सर्वहारावादी कृति नै देशभरि छर्छन् ।
अहिलेको सत्ता राजनीतिको कुरा गर्ने हो भने त विपी र पुष्पलाल सम्झिने अवस्वथा पनि देखिँदैन । मुलुकको राजनीतिको केन्द्रमा नयाँ पुस्ता उदाएको छ र उसँग राजनीतिमा त्याग, तपस्या, जेलनेल पनि आवश्यक छ भन्ने पनि जानकारी राख्दैन । अहिले हामीले प्राप्त गरेको प्रजातन्त्र र समाजवादका लागि विपी र पुष्पलालले र उनको सच्चा अनुयायीले कति दुःख गरे होलान् भनेर स्मरण पनि गराउन सकिँदैन यो पुस्तालाई ।
त्यसैले हिजो आफ्नै पार्टीको कार्यक्रममा विपी बाँडिएको र स्मृति दिवसका दिन पुष्पलाल हेपिएको देख्दा अहिले नै त यस्तो छ भने अझ भोलिको पुस्तामा उहाँहरुको योगदान कसरी स्मरणमा आउला भनेर चिन्ता लाग्नु स्वाभाविकै हो ।
