काठमाडौँ । दक्षिण अफ्रिकाले अन्ततः ‘चोकर्स’को दागबाट छुटकारा पायो र ‘विश्व च्याम्पियन’को ट्याग प्राप्त गर्यो ।
अनि कसरी ‘क्रिकेटको घर’ द लर्ड्समा विश्व टेस्ट च्याम्पियनशिप (डब्लुटिसी)को फाइनलमा तीनै ढाँचामा ८ पटकको विश्व च्याम्पियन अस्ट्रेलियालाई हराएर यसबाट छुटकारा पायो ?
कप्तान टेम्बा बभुमा, ब्याट्सम्यान एडेन मार्कराम र फास्ट बलर कागिसो रबाडाले ऐतिहासिक जित हात पारे।
२२ वर्षको प्रतिबन्धपछि १९९१ मा क्रिकेटमा फर्किएको दक्षिण अफ्रिकाले यसअघि तीनै ढाँचाका विभिन्न विश्वकपमा १ फाइनल र ७ सेमिफाइनल हारेको थियो ।
विश्व टेस्ट च्याम्पियनशिप अघि, टोलीको एकमात्र आईसीसी ट्रफी पनि १९९८ मा च्याम्पियन्स ट्रफीको रूपमा आएको थियो । यस प्रतियोगितामा पनि टोलीले ५ सेमिफाइनल हारेको थियो । २७ वर्षको लगातार हारपछि, दक्षिण अफ्रिकाले अन्ततः आईसीसी प्रतियोगिता जितेर हर्षित बन्यो ।
१९७० सम्म दक्षिण अफ्रिकी क्रिकेट टोलीमा गोरा खेलाडीहरूलाई मात्र मौका दिइन्थ्यो । दक्षिण अफ्रिकाले एक जना पनि कालो खेलाडी भएको टोलीविरुद्ध कुनै खेल खेलेको थिएन । त्यसैले यसले भारत, वेस्ट इन्डिज, पाकिस्तान जस्ता टोली विरुद्ध खेलेको थिएन ।
भारत र वेस्ट इन्डिजले दक्षिण अफ्रिकाको रंगभेद नीतिको कडा विरोध गरे र दक्षिण अफ्रिकामाथि २२ वर्षको प्रतिबन्ध लगाइयो । यो प्रतिबन्ध निर्धारित समयभन्दा लगभग एक वर्ष अगाडि १९९१ मा हटाइयो । यसपछि दक्षिण अफ्रिकाले पहिलो पटक भारतको भ्रमण गर्यो ।
१९९२ मा, दक्षिण अफ्रिकाले पहिलो पटक आईसीसी प्रतियोगितामा भाग लिएको थियो । त्यसपछि अष्ट्रेलिया र न्यूजील्याण्डले आयोजना गरेको एकदिवसीय विश्वकपमा दक्षिण अफ्रिका सेमिफाइनलमा पुग्यो । सेमिफाइनलमा, दक्षिण अफ्रिका वर्षाको अनौठो नियमका कारण हार्न पुग्यो ।
एकदिवसीय विश्वकप
१९९२ मा आइसीसी प्रतियोगितामा राम्रो सुरुवात गरेपछि टोली १९९६ देखि २०१५ सम्म ६ मध्ये ५ पटक नकआउट राउन्डमा पुगेको थियो, तर कहिले क्वार्टरफाइनल र कहिले सेमिफाइनलमा हारेर बाहिरिएको थियो । २००३ र २०१९ मा, टोली नकआउट राउन्डमा पुग्न सकेन ।
२०२३ मा, दक्षिण अफ्रिकाले पुनरागमन गर्यो र सेमिफाइनल खेल्यो, तर अष्ट्रेलियासँग हार्यो । यो एकदिवसीय विश्वकपमा अष्ट्रेलिया विरुद्ध टोलीको तेस्रो सेमिफाइनल हार थियो ।
यसबाहेक टोलीले न्युजिल्याण्डसँग दुई पटक र वेस्ट इन्डिज र इङ्गल्याण्डसँग एक–एक पटक नकआउट खेल हारेको थियो । टोलीले २०१५ मा एक मात्र नकआउट खेल जितेको थियो, जहाँ उसले क्वार्टरफाइनलमा श्रीलंकालाई पराजित गरेको थियो । यद्यपि, टोली यस प्रतियोगिताको सेमिफाइनलमा बाहिरिएको थियो ।
टी–२० विश्वकप
२००७ मा क्रिकेटको सबैभन्दा छोटो ढाँचाको विश्वकप सुरु हुँदा, आईसीसीले दक्षिण अफ्रिकालाई आयोजना अधिकार दियो । टोलीले पहिलो खेलमा नै वेस्ट इन्डिजलाई पराजित गर्यो । सुपर–८ मा पनि टोलीले लगातार २ खेल जित्यो, तर अन्तिम खेल भारतसँग हारेपछि समूह चरणबाटै बाहिरिनुपर्यो ।
२००९ मा, दक्षिण अफ्रिका फेरि सेमिफाइनलमा पुग्यो, तर यस पटक पाकिस्तानसँग हार्यो । २०१० र २०१२ मा, टोलि समूह चरणबाट बाहिरियो । २०१४ मा सेमिफाइनलमा पुगेको दक्षिण अफ्रिका भारतसँग हारेर बाहिरिएको थियो ।
२०१६ देखि २०२२ सम्म, टोली फेरि समूह चरणबाटै बाहिरियो र गत वर्ष २०२४ मा पहिलो पटक फाइनलमा पुग्यो । टोलीले सेमिफाइनलमा अफगानिस्तानलाई पराजित गर्यो र पहिलो पटक टी–२० विश्वकपमा नकआउट खेल जित्यो ।
भारतलाई हराएर दक्षिण अफ्रिकाले च्याम्पियन बन्ने मौका पाएको थियो । फाइनलमा एक समयमा टोलीलाई ३० बलमा केवल ३० रन आवश्यक थियो, तर दक्षिण अफ्रिका ७ रनले हार्न पुग्यो ।
च्याम्पियन्स ट्रफी
१९९८ मा, आईसीसीले च्याम्पियन्स ट्रफीको रूपमा पहिलो पटक आफ्नो दोस्रो ५० ओभरको प्रतियोगिता सुरु गर्यो । यसलाई कहिले विल्स इन्टरनेशनल र कहिले नकआउट ट्रफी भनिन्थ्यो, तर अहिले यसलाई च्याम्पियन्स ट्रफीको रूपमा चिनिन्छ ।
दक्षिण अफ्रिकाले यसमा उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्यो र लगातार ३ नकआउट खेल जितेर ट्रफी जित्यो । ज्याक कालिस प्लेयर अफ द म्याच र प्लेयर अफ द टुर्नामेन्ट बने ।
यो १३ जुन २०२५ सम्म दक्षिण अफ्रिकाको सिनियर क्रिकेट टोलीको पहिलो र एकमात्र आईसीसी उपाधि थियो ।
यसपछि टोलीले ७ पटक च्याम्पियन्स ट्रफीमा भाग लिएको थियो, तर फाइनलसम्म पनि पुग्न सकेन उपाधि जित्नु त परको कुरा । टोलीले २००० र २००२ मा भारतसँग लगातार दुई सेमिफाइनल हारेको थियो। २००६ मा वेस्ट इन्डिज र २०१३ मा इङ्गल्याण्डसँग सेमिफाइनलमा पराजित हुँदै बाहिरिएको थियो ।
दक्षिण अफ्रिकाले २००४, २००९ र २०१७ मा समूह चरण पनि पार गर्न सकेन । पहिलो उपाधि जितेपछि, टोलीले च्याम्पियन्स ट्रफीमा ५ नकआउट खेल खेल्यो, ४ सेमिफाइनलमा हार्यो । टोलिले सन् २००० मा इङ्गल्याण्ड विरुद्धको एक मात्र क्वार्टरफाइनल जित्यो । यसको अर्थ टोली विश्वकपमा ३२ वर्षदेखि र च्याम्पियन्स ट्रफीमा २६ वर्षदेखि ‘अभागी’ सावित भएको छ ।
दक्षिण अफ्रिकालाई ‘चोकर्स’ भन्न थालियो
‘चोकर्स’ भनेको ठूला अवसरहरूमा दबाबमा चकनाचुर हुनेहरू हुन् । यसले ३४ वर्षदेखि दक्षिण अफ्रिकालाई पिरोलिरहेको छ । एकदिवसीय, टेस्ट वा टी–२० क्रिकेटको हरेक ढाँचामा आफ्नो छाप छोडेको यो टोलीले केवल एक पटक मात्र विश्वकप फाइनल खेल्न सकेको छ ।
त्यसमा पनि टोली गत वर्ष भारतसँग हारेको थियो । टोलीले विश्वकप फाइनल अघि १२ सेमिफाइनल हारेको थियो । कहिले वर्षाले धोका दियो, कहिले भाग्यले । जित कहिल्यै हासिल भएन ।
विश्व टेस्ट च्याम्पियनसिप
च्याम्पियन्स ट्रफी, एकदिवसीय विश्वकप र टी–२० विश्वकप पछि आईसीसीले २०१९ मा टेस्ट ढाँचाको प्रतियोगिता पनि सुरु गर्यो । यसलाई विश्व टेस्ट च्याम्पियनशिप अर्थात् (डब्लुटिसी) नाम दिइएको थियो, जसमा शीर्ष ९ टोलीहरू बीच २ वर्षसम्म ६–६ शृङ्खला खेलाइन्छ ।
दक्षिण अफ्रिकाले विश्व टेस्ट च्याम्पियनसिपको पहिलो दुई फाइनल खेल्न सकेन, तर तेस्रोमा रोमाञ्चक प्रवेश गर्यो र जित्यो पनि । एक समयमा, टोलीले फाइनलमा पुग्न ६ मध्ये ५ टेस्ट जित्नुपरेको थियो । उसले अर्को ३ शृङ्खलामा पाकिस्तान, श्रीलंका र बंगलादेशलाई पराजित गर्दै उपाधि खेलमा प्रवेश गर्यो ।
अष्ट्रेलियाविरुद्धको फाइनलमा, दक्षिण अफ्रिका पहिलो दुई दिन दबाबमा थियो । टस जितेर पहिले बलिङ गरेपछि, उनीहरूले अष्ट्रेलियालाई २१२ रनमा अलआउट गरे, तर टोली आफैंले १३८ रन मात्र बनाउन सक्यो । दोस्रो इनिङमा, अष्ट्रेलियाले फेरि २१८ रन बनायो र २८२ को लक्ष्य राख्यो ।
लर्ड्स स्टेडियममा भएको खेलको तेस्रो दिन दक्षिण अफ्रिकाले घामको साथ पायो । पहिलो दुई दिन बादल बढी भएकाले बल बढी स्विङ भइरहेको थियो, तेस्रो दिन बादल हट्यो र ब्याटिङ गर्न सजिलो भयो ।
एडेन मार्क्रम र टेम्बा बभुमाले यसको फाइदा उठाउँदै १४७ रनको साझेदारी गर्दै टोलीलाई जितको सँघारमा पुर्याए । मार्क्रमले शतक बनाए भने कागिसो रबाडाले ९ विकेट लिएर टोलीलाई विश्व टेस्ट च्याम्पियन बनाए । मार्क्रम प्लेयर अफ द फाइनल पनि भए ।
विश्व च्याम्पियन बनेरै छोड्यो
दक्षिण अफ्रिकाको डब्लुटिसी जितसँगै, क्रिकेटमा अब तीनै ढाँचामा ८ फरक च्याम्पियनहरू छन् । एकदिवसीय र टी–२० मा कहिल्यै च्याम्पियन नभएका न्यूजील्याण्ड र दक्षिण अफ्रिकाको नाममा डब्लुटिसी उपाधि छ ।
जबकि कहिल्यै डब्लुटिसी जित्न नसकेका इङ्गल्याण्ड, पाकिस्तान, श्रीलंका, भारत र वेस्ट इन्डिजसँग एकदिवसीय र टी–२० विश्वकप ट्रफीहरू छन् । यद्यपि, यी ८ टोलीहरूमध्ये अष्ट्रेलिया एक मात्र टोली हो जसको नाममा सबै आईसीसी ट्रफीहरू जित्ने रेकर्ड छ । उसले ६ एकदिवसीय विश्वकप, २ च्याम्पियन्स ट्रफी, १ टी–२० विश्वकप र १ विश्व टेस्ट च्याम्पियनसिप जितेको छ ।
