नायब महारानी राजेन्द्रलक्ष्मी देवी शाहसंग सल्केको अर्थात् अनैतिक सम्बन्ध राखेको बात लगाएर हनुमानढोका राजदरवारको छिंडि कोठामा काटिएका नेपाली सेनाका सेनापति तथा तत्कालीन नेपालका मूलकाजी सर्बजित राना मगर ।
नाम : सर्वजित राना मगर
पद : मुल काजी ÷ सेनापति
योगदान :सैनिक सेवा÷युद्ध सेवा
प्राणदण्ड दिइएको मिति: बि.सं. १८३५ भदौ ४ गते आइतवार
अभियोग : नायब महारानी राजेन्द्रलक्ष्मीसंंग अनैतिक सम्बन्ध राखेको
नेपाल पुनःएकीकरणका प्रणेता बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको बि.सं.१८३१ माघ १ गते नुवाकोटको देवीघाटमा देहावसान भएपछि उनका उत्तराधिकारी जेठा छोरा प्रतापसिंह शाह नेपालको राजा भए । राजा प्रतापसिंह शाहको पनि बि.सं. १८३४ मा मृत्यु भएपछि उनका करिब साढे दुइ वर्षका नावालक छोरा राजा रणबहादुर शाह राजगद्धीमा बसे । नाबालक राजा रणबहादुर शाहको नायबी उनकी माता महारानी राजेन्द्रलक्ष्मीदेवी शाहले सम्हालिन् ।
महारानी राजेन्द्रलक्ष्मी देवी शाहद्धारा गठीत नयां“ भारदारी सभामा काजी सर्वजित राना मगरलाइ मूल काजी बनाइएको थियो । मूलकाजी पदसंगै सर्बजीत राना मगरलाई तत्कालीन नेपाली सेनाको नेतृत्व अर्थात सेनापति पद समेत प्रदान गरिएको थियो ।
सर्बजित राना मगर नाबालक राजा रणबहादुर शाहका ददा बन्दु राना मगरका भाइ थिए । यिनी सैनिक सेवामा कार्यरत रहेर पुनःएकीकरणका धेरै युद्धमा भाग लिएका गोरखाका पुराना सैनिक थिए ।
महारानी राजेन्द्रलक्ष्मीले सर्बजित राना मगरलाई एक्कासि मूल काजी बनाएपछि राजकुमार बहादुर शाह, दलजित शाह, दलमर्दन शाह, काजी श्रीहर्ष पन्त लगायत गोरखाका पुराना र प्रभावशाली भारदार, पुनःएकीकरण अभियानमा दिलो ज्यानले आफुलाई समर्पण गर्ने ईमान्दार सेनानायकसमेत राजेन्द्रलक्ष्मीसंंग असन्तुष्ट बनेका थिए ।
पुनः एकीकरणका ठुल्ठुला बिजय युद्धमा नेतृत्व गरेका काजी बंंशराज पांँडे पनि मुलकाजीका दावेदार थिए । तर नायब महारानीले उनलाइ राजकुमार बहादुर शाह पक्षका व्यक्ति किटान गरेर मुलकाजी पदबाट बन्चित गरिदिएकि थिइन । यता राजेन्द्रलक्ष्मीले यिनै मुलकाजीको सहयोगमा राजकुमार बहादुर शाहलाई नजरबन्दमा राखेकी थिईन । केही समयमै राजकुमार बहादुर शाह गोरखाका पुराना सैनिक तथा भारदारको सहयोगमा नजरबन्द मुक्त भए र महारानी राजेन्द्रलक्ष्मीलाई नै नजरबन्दमा राखिदिए ।
त्यसबेला महारानी र मुलकाजी सर्बजित रानाबीच अनैतिक सम्बन्ध छ भन्ने गाइंगुइ हल्ला चल्न थालेको थियो । सोही समय महारानी राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहबीचको शक्ति संघर्षका कारण त्यो हल्लालाइ मलजल भयो र महारानीसंंग अनैतिक सम्बन्ध रहेको अभियोग लगाई मुल काजी तथा सेनापति सर्बजित राना मगरलाई हनुमानढोका दरबार भित्रैको एउटा अंध्यारो छिंडि कोठामा बि.सं.१८३५ भदौ ४ गते निर्दयतापूर्वक काटीयो । कतिपय लेखकले सर्बजित राना मगर काटिएको दिन भदौ २० गते उल्लेख गरेका छन् । मूलकाजी पदमा नियुक्त भएको करिब तीन महिनामा यीनी काटिएका थिए ।
मुल काजी सर्बजित राना मगरलाइ काटेर प्राणदण्ड दिने राजदरबारका मुख्य हर्ता कर्ता त्यसबेला काजी श्रीहर्ष पन्त र पृथ्वीनारायण शाहका भाइ चौतारा दलजित शाह थिए । कतिपय लेखकले राजकुमार बहादुर शाहको निर्देशनमा सर्बजित राना मगर काटिएको उल्लेख गरेका छन् । त्यसबेला बहादुर शाह गोरखामा रहेको केहि लेखकको मत छ । मुल काजी सर्बजित राना मगरलाइ काटेर प्राणदण्ड दिएपछि महारानी राजेन्द्रलक्ष्मी देवी शाहलाइ चांंदिको हत्कडी लगाएर कडा पहराका साथ कैद राखिएको थियो ।
त्यसबेला नेपाल दरबारका भारदारबीच गुट थियो । महारानी र काजी सर्वजित राना मगरको बिरुद्धमा राजकुमार बहादुर शाह, काजी श्रीहर्ष पन्त र पूर्वचौतारा तथा स्व.राजा पृथ्वीनारायण शाहका भाई दलजित शाह लगायतका व्यक्ति थिए ।
महारानी र सर्वजित राना मगर बिरोधी समुहले महारानी र काजीबीच अनैतिक सम्बन्ध छ भनी उजुरी गर्न दरबारका केटा कमारा चार जनालाई पोलाहाका रुपमा उभ्याएका थिए । तिनै केटा कमाराहरुको पोलका आधारमा भुतपूर्व चौतारा दलजित शाहद्धारा सर्बजित राना मगर काटीएको इतिहास शिरोमणी बाबुराम आचार्यले उल्लेख गरेका छन् ।
गोर्खाले काठमाडौं उपत्यका बिजय गरी बिशाल नेपाल निर्माणको अभियान जारी रहेकै समयमा पृथ्वीनारायण शाहको निधन भयो । उनीपछि जेठा छोरा प्रतापसिंह शाह राजा भएका थिए । तर उनको पनि बि.सं. १८३४ मा अल्प आयुमै निधन भयो । प्रतापसिंह शाहका अढाइ वर्षका नाबालक छोरा रणबहादुर शाह राजा बनाइए । यस अवस्थामा शक्ति कसरी आफुमा पार्न सकिन्छ भनी महारानी र राजकुमार बहादुर शाह नजिकका भारदारबीचमा अस्वस्थ प्रतिष्पर्धा हुन थाल्यो । स्व. प्रतापसिंह शाहकी महारानी राजेन्द्रलक्ष्मी महत्वाकांक्षी स्वभावकी थिइन् । उनले ससुरा पृथ्वीनारायण शाहसंग मिलेर युद्धमा खारिएका वीर सैनिकलाई र आफ्ना देवर राजकुमार बहादुर शाहलाई पन्छाएर भारदारहरुको आफ्नो छुट्टै गुट तयार पार्न थालिन् । कैंयौं युद्धमा बहादुरी प्रदर्शन गर्ने सैनिकहरु महारानीसंग सन्तुष्ट थिएनन् ।
फलतः गुटकै कोपभाजनमा परी गोर्खाका पुराना भारदार सर्वजित राना मगर अनैतिक सम्बन्धको आरोपमा काटीएका थिए । मुल काजी सर्बजित राना मगर नेपाल पुनःएकीकरण अभियानका सिलसिलामा काठमाण्डौं उपत्यका बिजयपछि नेपाल दरबारमा त्यस समयको उच्च पद मुलकाजी पाउने प्रथम जनजाति परिवारका सैनिक थिए । त्यसबेला प्रधानमन्त्री र प्रधानसेनापति पद प्रचलनमा थिएन ।
पृथ्वीनारायण शाहले सैनिक र भारदारको योग्यता, क्षमता र योगदानको उचित कदर गरेर सन्तुलन कायम राखेका थिए । हरेकको बल, बुद्धि, योग्यता र क्षमतालाइ राष्ट्रहितमा उपयोग गरेका थिए । उनको मृत्युपछि नेपाल दरबारभित्र गुट र आपसि मनोमालिन्य बढ्यो । नेपाल पुनःएकीकरणका युद्धमा अथाह पराक्रम प्रदर्शन गरेका होनहार सैनिकलाइ सामान्य विवादमा काटियो, मारियो, चारपाटा मुडेर देश निकाला गर्न थालियो । गोरखाले उपत्यका बिजय गरेपछि नेपाल दरबारमा उच्च सैनिक एवम् भारदार काटिने क्रमको सुरुवात सर्बजित राना मगरबाट भएको थियो । उनीपछि नेपालको दरबारमा सैनिक र भारदारलाई साधारण र सामान्य विवादमा मृत्युदण्डस्वरुप काट्ने, मार्ने र देशनिकाला गर्ने क्रम दिनानुदिन बढ्दै गयो । सत्ताका लागि बिरोधिको हत्या गर्ने सिलसिला फरक विधि र प्रक्रियाका रुपमा नेपालमा अद्यापी जारी छ ।
साभार ः लेखकको पुस्तक – ती सैनिक, मृत्युदण्ड दिइएका, हत्या गरिएका र आत्महत्या गर्न बाध्य पारिएका नेपालका सैनिक, २०७०, पृष्ठ ६० बाट ।
