जापानमा गत वर्ष जन्मभन्दा झण्डै १० लाख बढी मृत्यु दर्ज गरिएको छ, जसले सन् १९६८ मा सरकारले जनसांख्यिक सर्वेक्षण सुरु गरेदेखि अहिलेसम्मकै तीव्र वार्षिक जनसंख्या गिरावट देखाएको छ ।
प्रधानमन्त्री शिगेरु इशिबाले जापानको बुढ्यौली जनसंख्या सम्बन्धी जनसांख्यिक संकटलाई “शान्त आपतकाल” भनेर वर्णन गरेका छन् र निःशुल्क बाल हेरचाह तथा लचिलो कार्य समयजस्ता परिवार–मैत्री नीतिहरूको प्रतिबद्धता जनाएका छन्।
यद्यपि जापानी महिलाहरूमा लामो समयदेखि कम रहेको जन्मदरलाई सुधार गर्न गरिएको प्रयासले खासै प्रभाव पार्न सकेको छैन, विविसीले लेखेको छ ।
बुधबार आन्तरिक मामिला तथा सञ्चार मन्त्रालयले सार्वजनिक गरेको नयाँ तथ्यांकअनुसार, सन् २०२४ मा जापानी नागरिकको संख्या ९,०८,५७४ ले घटेको छ। जापानमा केवल ६,८६,०६१ जना मात्र जन्मिए, जुन सन् १८९९ देखि हालसम्मकै सबैभन्दा कम संख्या हो। उता, करिब १६ लाख मानिसको मृत्यु भएको थियो, जसअनुसार प्रत्येक बच्चा जन्मिँदा दुईभन्दा बढी मानिसको मृत्यु भएको देखिन्छ।
जापानको जनसंख्या घटिरहेको यो लगातार १६ औँ वर्ष हो । यस गिरावटले देशको निवृत्तीभरण (पेन्सन) र स्वास्थ्य प्रणालीमा चर्को दबाब पारेको छ ।
तर, विदेशी नागरिकको संख्या भने वृद्धि हुँदै २०२५ जनवरी १ सम्म आइपुग्दा ३६ लाख पुगेको छ, जुन जापानको कुल जनसंख्याको करिब ३% हो । सरकारले डिजिटल नोमाड भिसा र सीप अभिवृद्धि कार्यक्रमहरू ल्याएर विदेशी श्रमलाई केही हदसम्म स्वीकार्न थालेको भए पनि, जापानको परम्परागत रूढिवादी समाजमा आप्रवासन विषय अझै राजनीतिक रूपमा संवेदनशील छ ।
कुल जनसंख्या २०२३ को तुलनामा ०.४४ प्रतिशतले घटेर २०२५ को सुरुआतमा करिब १२ करोड ४३ लाखमा झरेको छ।
विश्व बैंकका अनुसार, ६५ वर्षभन्दा माथिका वृद्ध जनसंख्या अहिले करिब ३०% पुगेका छन्, जुन विश्वमै मोनाकोपछि दोस्रो उच्च अनुपात हो ।
काम गर्ने उमेर समूह (१५–६४ वर्ष) करिब ६०% मा झरेको छ।
देशका धेरै शहर तथा गाउँहरू जनसंख्या घटेर प्रायः सुनसान बन्न थालेका छन्। पछिल्ला दुई दशकमा करिब ४० लाख घरहरू परित्यक्त भएको सरकारी तथ्यांकले देखाएको छ ।
जन्मदर बढाउन सरकारले वर्षौंदेखि आवास अनुदानदेखि तलबसहितको बिदाजस्ता थुप्रै प्रोत्साहन कार्यक्रम ल्याउँदै आएको छ। तर, गहिरो सामाजिक र आर्थिक बाधाहरू अझै पनि कायम छन्।
जीवनस्तरको उच्च खर्च, स्थिर तलब र कठोर कार्यसंस्कृतिले धेरै युवालाई परिवार सुरु गर्नबाट रोक्दछ । महिलाहरू अझै पनि परम्परागत लैंगिक भूमिकामा सीमित छन्, जसले गर्दा उनीहरूलाई सन्तानको हेरचाहमा खासै सहयोग नपाइने स्थिति सिर्जना भएको छ।
जापानको प्रजनन दर (एक महिलाले आफ्नो जीवनभरिमा जन्माउने औसत सन्तान संख्या) १९७० को दशकदेखि नै न्यून रहँदै आएको छ। त्यसैले विज्ञहरू भन्छन् — अब तत्कालै सुधार आए पनि त्यसको प्रतिफल देखिन दशकौं लाग्न सक्छ ।
