काठमाडौं । राजनीतिक विश्लेषक पुण्य गौतमले भगवान् गौतम बुद्धको जन्मभूमि नेपालबारे दलाई लामाले दिएको भनिएको अभिव्यक्तिप्रति कडा आपत्ति जनाउँदै उक्त भनाइ खारेजयोग्य रहेको बताएका छन्। उनले बुद्धको जन्मस्थलका विषयमा भ्रम सिर्जना गर्ने कुनै पनि अभिव्यक्ति स्वीकार्य हुन नसक्ने भन्दै दलाई लामाले आफ्नो भनाइ सच्याएर नेपाली जनतासमक्ष माफी माग्नुपर्ने बताएका हुन्।
गौतमले गौतम बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी, नेपालमा रहेको तथ्य ऐतिहासिक, पुरातात्त्विक र धार्मिक प्रमाणबाट स्थापित भएको उल्लेख गर्दै यस विषयलाई विवादित बनाउने प्रयासले नेपाल र नेपालीको भावनामा गम्भीर चोट पुर्याउने बताए।
उनका अनुसार बुद्धको जन्मभूमि नेपालको लुम्बिनी विश्वभरका बौद्ध धर्मावलम्बी तथा शान्तिप्रेमी समुदायका लागि आस्थाको महत्वपूर्ण केन्द्र हो। त्यसैले लुम्बिनीको पहिचान र बुद्धको जन्मस्थलसँग जोडिएको ऐतिहासिक तथ्यलाई राजनीतिक वा अन्य कुनै स्वार्थका आधारमा विवादमा ल्याउनु उचित नहुने उनको भनाइ छ।
“भगवान् गौतम बुद्धको जन्म नेपालमा भएको ऐतिहासिक तथ्य हो। यसमा कुनै भ्रम वा द्विविधा राख्नुपर्ने अवस्था छैन। यस्तो स्थापित तथ्यलाई नै अन्य ढंगले प्रस्तुत गर्ने अभिव्यक्ति खारेजयोग्य छ,” गौतमले भने।
उनले बुद्धको जन्मभूमिबारे आउने गलत वा भ्रामक अभिव्यक्तिले नेपालप्रति अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा समेत भ्रम पैदा गर्न सक्ने भएकाले नेपाल सरकारले पनि यस विषयमा स्पष्ट र दृढ धारणा सार्वजनिक गर्नुपर्ने बताए।
गौतमले दलाई लामाले विगतमा नेपाल र नेपालीप्रति राखेको सम्बन्ध तथा बुद्ध दर्शनसँग जोडिएको उनको भूमिकालाई ध्यानमा राख्दा पनि बुद्धको जन्मभूमिबारे विवाद उत्पन्न हुने किसिमको अभिव्यक्ति आउनु थप गम्भीर विषय भएको बताए। उनले यस्तो संवेदनशील विषयमा बोल्दा ऐतिहासिक तथ्य र प्रमाणलाई ध्यान दिनुपर्नेमा जोड दिए।
सामाजिक सञ्जालमा पनि असन्तुष्टि
बुद्धको जन्मस्थलसम्बन्धी भनिएको अभिव्यक्तिलाई लिएर पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालमा समेत व्यापक प्रतिक्रिया देखिएको छ। नेपाली प्रयोगकर्ताले बुद्धको जन्मभूमि लुम्बिनी, नेपाल भएको तथ्यलाई जोड दिँदै भ्रम फैलाउने वा इतिहासलाई तोडमोड गर्ने कुनै पनि प्रयासको विरोध गरेका छन्।
बौद्धमार्गी समुदायका विभिन्न व्यक्ति तथा समूहले समेत बुद्धको जन्मस्थलसम्बन्धी विषयलाई राजनीतिक विवादको विषय नबनाउन आग्रह गरेका छन्। उनीहरूले लुम्बिनीको ऐतिहासिक तथा धार्मिक पहिचानलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा थप स्थापित गर्न नेपालले कूटनीतिक तथा सांस्कृतिक पहल गर्नुपर्ने बताएका छन्।
गौतमले सामाजिक सञ्जालमा देखिएको असन्तुष्टि सामान्य प्रतिक्रिया मात्रै नभई नेपाली जनताको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको विषय भएको बताए। उनका अनुसार बुद्ध नेपालमा जन्मिएको तथ्यलाई विश्व समुदायसमक्ष थप प्रभावकारी ढंगले प्रस्तुत गर्नु अहिलेको आवश्यकता हो।
‘नेपाललाई बारम्बार विवादमा तान्ने प्रयास’
राजनीतिक विश्लेषक गौतमले पछिल्लो समय चीनविरुद्ध गतिविधि गर्ने उद्देश्यले नेपाल र नेपालीलाई विभिन्न विवादमा तान्ने प्रयास भइरहेको आरोपसमेत लगाए। उनले नेपाल भूराजनीतिक रूपमा संवेदनशील स्थानमा रहेकाले बाह्य शक्तिहरूले आफ्नो रणनीतिक स्वार्थअनुसार नेपालभित्र विभिन्न विषयलाई विवादित बनाउने प्रयास गर्न सक्ने बताए।
उनले भने, “चीनविरुद्ध गतिविधि गर्न निरन्तर नेपाल र नेपालीलाई विवादमा ल्याउने काम भइरहेको छ। यस्ता विषयलाई सामान्य रूपमा लिनु हुँदैन।”
गौतमले नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय हित र स्वतन्त्र परराष्ट्र नीतिलाई केन्द्रमा राखेर यस्ता संवेदनशील विषयमा निर्णय लिनुपर्ने बताए। नेपाल कुनै पनि शक्तिराष्ट्रको रणनीतिक प्रतिस्पर्धाको मैदान बन्न नहुने उनको धारणा छ।
उनले नेपालले छिमेकी मुलुक चीन र भारतलगायत सबै मित्रराष्ट्रसँग सन्तुलित सम्बन्ध कायम गर्नुपर्ने बताउँदै बाह्य राजनीतिक स्वार्थका कारण नेपालको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक पहिचानमाथि प्रश्न उठ्ने अवस्था आउन नदिन सरकार सचेत हुनुपर्ने बताए।
सरकारको भूमिकामाथि पनि प्रश्न
बुद्धको जन्मभूमिसम्बन्धी विवादमा सरकारको भूमिकासमेत प्रश्नको घेरामा रहेको गौतमले बताए। यस्ता विषयमा सरकार स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत हुनुपर्नेमा कतिपय अवस्थामा सरकारी भूमिका नै शंकास्पद देखिने गरेको उनको आरोप छ।
उनका अनुसार नेपालको राष्ट्रिय पहिचान, इतिहास र धार्मिक सम्पदासँग जोडिएका विषयमा सरकार मौन बस्नु उचित हुँदैन। लुम्बिनीको अन्तर्राष्ट्रिय महत्वलाई ध्यानमा राख्दै सरकारले आधिकारिक धारणा सार्वजनिक गर्नुपर्ने र आवश्यक परे कूटनीतिक माध्यमबाट समेत आफ्नो असहमति स्पष्ट पार्नुपर्ने उनले बताए।
“नेपालको विषयमा कसैले गलत कुरा गर्छ भने सरकारले आफ्नो आधिकारिक धारणा राख्नुपर्छ। राष्ट्रिय स्वाभिमान र ऐतिहासिक तथ्यसँग जोडिएका विषयमा सरकार मौन बस्नु हुँदैन,” गौतमले भने।
उनले लुम्बिनीलाई विश्वकै प्रमुख बौद्ध तीर्थस्थलका रूपमा विकास गर्न तथा बुद्धको जन्मभूमि नेपाल भएको तथ्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा थप प्रचारप्रसार गर्न सरकार, राजनीतिक दल, बौद्ध समुदाय तथा नागरिक समाजबीच सहकार्य आवश्यक रहेको बताए।
ऐतिहासिक तथ्यलाई राजनीतिक विवाद नबनाउन आग्रह
गौतमले बुद्धको जन्मस्थलसम्बन्धी विषयलाई कुनै पनि राजनीतिक वा भूराजनीतिक स्वार्थसँग जोडेर विवादमा ल्याउन नहुने बताएका छन्। उनले बुद्धको सन्देश शान्ति, अहिंसा, करुणा र मानवताको भएकाले उनको जन्मभूमिबारे सत्य र प्रमाणमा आधारित धारणा नै विश्व समुदायसमक्ष प्रस्तुत गर्नुपर्ने बताए।
उनले दलाई लामाले दिएको भनिएको अभिव्यक्तिको आधिकारिकता र सन्दर्भ स्पष्ट हुनुपर्ने भए पनि यदि उक्त अभिव्यक्तिले बुद्धको जन्मभूमि नेपालबारे भ्रम सिर्जना गरेको हो भने त्यसलाई तत्काल सच्याउनुपर्ने बताए।
गौतमले दलाई लामासँग समेत आफ्नो भनाइ स्पष्ट पार्दै नेपालको लुम्बिनी नै भगवान् गौतम बुद्धको जन्मस्थल भएको ऐतिहासिक तथ्यलाई सम्मान गर्न आग्रह गरेका छन्।
उनका अनुसार बुद्धको जन्मभूमि नेपाल हुनु नेपालीका लागि केवल धार्मिक आस्थाको विषय मात्र नभई नेपालको इतिहास, संस्कृति, पर्यटन र राष्ट्रिय पहिचानसँग जोडिएको महत्वपूर्ण विषय हो। त्यसैले यस विषयमा आउने कुनै पनि विवाद वा गलत प्रचारप्रति नेपालले तथ्य र प्रमाणका आधारमा दृढतापूर्वक आफ्नो धारणा राख्नुपर्ने आवश्यकता रहेको उनले बताए।
