काठमाडौं । दसैंका लागि नयाँ नोट साट्ने लहर चलेको छ । बडादसैंंमा टीका, जमरा र आशीर्वादसँगै दक्षिणास्वरूप नयाँ नोट दिने चलन सामान्य भएकाले सबैले नयाँ नोटमा चासो राख्छन् । यसकारण, नयाँ नोट साट्न बैंकमा सर्वसाधारणको लाइन लाग्ने गर्छ । नयाँ नोट साट्न राष्ट्र बैंकमै जानुपर्ने बाध्यता छैन । राष्ट्र बैंकका अनुसार नेपाल बैंक, राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक र कृषि विकास बैंकका शाखाबाटै नयाँ नोट साट्न पाइने व्यवस्था छ भने अन्य बैंकबाट नयाँ नोट लिन सकिन्छ ।

उपत्यकाभित्र सर्वसाधारणले नेपाल बैंकका न्युरोड, कीर्तिपुर, महाराजगन्ज, जोरपाटी, पाटन औद्योगिक क्षेत्र, लाजिम्पाट र भक्तपुर शाखाबाट नयाँ नोट लिइरहेका छन् । त्यस्तै, राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकका सिंहदरबार प्लाजा, सिंहदरबार परिसर, टेकु, नयाँ बानेश्वर, सानो थिमि, विशालबजार, नक्साल, बालाजु, लुभु र टोखा शाखाबाट नयाँ नोट साटिरहेका छन् । त्यस्तै, कृषि विकास बैंकका गौशाला, गठ्ठाघर, रामशाह पथ, रत्नपार्क, थानकोट र पुल्चोक शाखाबाट सर्वसाधारणले नयाँ नोट साटिरहेका छन् ।

त्यस्तै, उपत्यकाबाहिरका सर्वसाधारणले राष्ट्र बैंकको मुद्रा व्यवस्थापन विभाग, बालुवाटार र विराटनगर, जनकपुर, वीरगन्ज, पोखरा, सिद्धार्थनगर, नेपालगन्ज र धनगढी कार्यालयबाट नयाँ नोट पाउने व्यवस्था मिलाइएको छ । यस्तै, राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक, नेपाल बैंक र कृषि विकास बैंक लिमिटेडका राष्ट्र बैंकको नोट कोष रहेका सबै शाखा कार्यालयबाट समेत सुकिलो तथा सीमित मात्रामा नयाँ नोट सटही गर्ने व्यवस्था मिलाएको केन्द्रीय बैंकले जनाएको छ ।

यसरी लाइन लागेर लिएको नोट जोगाउन सबैले ध्यान दिएको भने पाइँदैन । नोटको सुरक्षामा ध्यान दिन राष्ट्र बैंकले अनुरोध गर्दै आएको छ । राष्ट्र बैंकका अनुसार नोट केरमेट गर्ने, खुम्च्याउने, भिजाउने लगायत कार्य गर्नेलाई यस वर्षदेखि कारबाही र जरिमानासमेत गरिनेछ । दसैंंमा टीका लगाएको हातले दक्षिणा नदिन राष्ट्र बैंकले सूचना नै प्रकाशित गरेको छ । हातमा लागेको रंगले नयाँ नोट मैलियो भने कारबाही गर्ने चेतावनी केन्द्रीय बैंकको छ ।

नेपाल राष्ट्र बैंकले दसैंंमा नयाँ नोटमा रङ नलगाउन, केरमेट नगर्न र आकार नबिगार्न सर्वसाधारणलाई अनुरोध गरेको हो । राष्ट्र बैंकले एक सूचना जारी गर्दै नयाँ नोटलाई जतन गरेर चलाउन अनुरोध गरेको छ । राष्ट्र बैंकको अनुरोधलाई बेवास्ता गरी नोटलाई जथाभावी चलाए प्रचलित कानुनअनुसार कारबाही गरिने बैंकले जनाएको छ ।

टीका लगाई दक्षिणा दिँदा या पूजाआजा गरेका हातले नयाँ नोट चलाउँदा रंगिन भई मैलिनसक्ने हुँदा सफा हातले नोट चलाउन अनुरोध गरिएको हो । राष्ट्र बैंकले १७ असोजदेखि सर्वसाधारणलाई नयाँ नोट वितरण गर्ने भएको छ । यो वर्ष पनि राष्ट्र बैंकले ५, १०, २०, ५०, १००, ५०० र हजार दरका नोट वितरण गरिरहेको छ । विश्वका कतिपय विकसित मुलुकले नगदसरह विनिमय गर्न सकिने गरी विभिन्न किसिमका कार्ड प्रयोगमा जोड दिएका छन् । तर, नेपालमा अझै पनि कागजी नोटप्रति नै बढी मोह छ ।

वस्तु विनिमयमा नोट नै बढी प्रयोग हुन्छ । दसैंंमा नोटको सट्टामा मनी ट्रान्सफर गर्ने पद्धति नआउने पक्का छ । हाम्रो धर्म, संस्कृति र रीतिरिवाजमा कागजी नोटकै बढी चलन छ । बहुसंख्यक नागरिकले प्रयोग गर्ने यिनै नोटकोे सुरक्षा नहुँदा राष्ट्रिय खर्चमा अनावश्यक वृद्धि भई अर्थतन्त्रमा नकारात्मक प्रभावसमेत परिरहेको छ । कुनै पनि देशको नोट मुलुकको इज्जत र प्रतिष्ठासँग जोडिएको हुन्छ । नोट सम्बन्धित देशको राष्ट्रिय परिचय पनि हो ।

हामी दसैंं–तिहारजस्ता चाडपर्वमा नोटलाई रङ, अबिर आदिले पूजा गर्ने, पानीले भिजाउने, जथाभावी पट्याउने गतिविधि वर्षौंदेखि दोहो¥याइरहेका हुन्छौं । यसबाट नोट छिट्टै पुरानो हुने, च्यातिने र झुत्रिने भएकाले त्यसलाई प्रतिस्थापन गरेर नयाँ नोट निकाल्नुपर्दा राष्ट्रलाई अनावश्यक व्ययभार पर्छ । दसैंंको समयमा नोटमा जमरा र फूलटीका राखेर दक्षिणा दिने प्रचलनले पनि नोटलाई असुरक्षित बनाइरहेकोे छ ।

यस्ता चाडपर्व र अन्य धार्मिक तथा सामाजिक कार्यमा नयाँ नोट नै चाहिने परम्परागत मानसिकता छ । यो प्रवृत्ति त्याग्न नसक्दा पनि नोटको असुरक्षा बढिरहेको छ । यसबाहेक अन्य समयमा पनि नोटको सम्मान र इज्जत गर्न हामी चुकिरहेका छौं । नोटलाई अनावश्यक रूपमा घरमा थन्क्याएर राख्नेमा ज्येष्ठ नागरिकको बानी नै हो । यसरी थन्क्याएर लामो समयसम्म राख्दा नोटमा ढुसी पर्ने, पुरानो देखिने, कुहिने र झुत्रिने समस्या बढ्छ ।

यसैगरी, सानातिनादेखि ठूला मन्दिरमा कागजी नोट चढाइने प्रचलन पनि नोटको सुरक्षाको चुनौतीकै रूपमा छ । त्यस्तै, नोट बोक्ने र लेनदेन गर्ने कुरामा पनि उचित ध्यान पुग्न सकेको छैन । राष्ट्रिय नोटप्रति हाम्रो दृष्टिकोण नै सकारात्मक बन्न सकेको छैन । किनकि, देशभित्रै पनि डलरलगायत अन्य विदेशी नोट बडो जतनसाथ राख्ने र लेनदेन गर्ने गरिन्छ भने नेपाली नोटलाई लापरवाही तरिकाले कच्याककुचुक पारेर बोक्ने र नोटमा केरमेटसमेत गरिन्छ ।

युवायुवतीले प्रेमिल सायरी कोर्नेदेखि दुव्र्यसनीमा पसेकाले अखाद्य वस्तु प्याक गर्नेसम्मको काममा नोटको दुरुपयोग भइरहेको छ । विशेषगरी, अन्य सामानको सुरक्षामा अत्यन्त हेरचाह गर्ने महिलाले नोटको हेरचाहमा भने धेरै हेलचेक्र्याई गरिरहेको देखिन्छ । नोटलाई शरीरका अंगमा खाँदेर राख्ने, गोजी तथा पर्समा कोचेर राख्ने र कच्याककुचुक बनाएर हातमा बोक्ने कार्य सामान्य बन्ने गरेको छ ।

यसकारण दसैंंमा नयाँ नोट नेपाल राष्ट्र बैंकले दसैंंको मौका पारेर नयाँ नोट बजारमा ल्याउने परिपाटी बसालेको छ । तर, यसको थालनी कहिलेदेखि भयो भन्ने प्रमाण भेटिन्न । तर, विभिन्न कालखण्डमा भएका नोटसम्बन्धी क्रियाकलापलाई आधार मान्न सकिन्छ । देश एकतन्त्रीय शासन पद्धतिबाट सञ्चालन भएको कुनै कालखण्डमा तत्कालीन शासकका होमेडोमेलाई दक्षिणा तथा भाइ, भारदार, ढोके र बैठकेलाई दसैंं मनाउन दिने बक्सिस वितरण गर्न नयाँ नोट दाखिला गर्ने परम्पराको थालनी भएको हुनुपर्छ ।

प्रशासन तथा सुरक्षातर्फका कर्मचारीले पनि देखासिकी गरी दसैंंमा नयाँ नोट प्रयोग गर्ने प्रचलनले व्यापकता पाउँदै आजको रूपमा आइपुगेको हो । तर, आजको बदलिएको परिस्थितिमा यो परम्परालाई निरन्तरता दिनुपर्ने आवश्यकता वा बाध्यता कति छ भन्नेमा प्रश्न उठ्न सक्छ ।

नेपाल राष्ट्र बैंकले दसैंंमा नयाँ नोटमा रङ नलगाउन, केरमेट नगर्न र आकार नबिगार्न सर्वसाधारणलाई अनुरोध गरेको हो । राष्ट्र बैंकले एक सूचना जारी गर्दै नया“ नोटलाई जतन गरेर चलाउन अनुरोध गरेको छ । राष्ट्र बैंकको अनुरोधलाई बेवास्ता गरी नोटलाई जथाभावी प्रयोग गरे प्रचलित कानुनअनुसार कारबाही गरिने बैंकले जनाएको छ । राजधानी दैनिकबाट