काठमाडौँ: नेपालमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाबीचको प्रतिस्पर्धा अब निक्षेप संकलन, कर्जा विस्तार वा प्रविधिको प्रयोगमा मात्र सीमित छैन। आधुनिक बैंकिङको नयाँ मापदण्डमा संस्थागत सामाजिक उत्तरदायित्व पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण बन्न थालेको छ।
कुनै वित्तीय संस्था कति सफल छ भन्ने मूल्यांकन अब वित्तीय प्रतिवेदनले मात्र गर्दैन। उसले समाज, वातावरण र भावी पुस्ताका लागि कस्तो योगदान गरिरहेको छ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण बनेको छ।
विश्वभर ‘रेस्पोन्सिबल बैंकिङ’ र ‘कर्पोरेट सोसल रेस्पोन्सिबिलिटी’ बैंकिङ व्यवसायका सहायक कार्यक्रम नभई संस्थागत संस्कृतिको अभिन्न हिस्सा बन्दै गएका छन्। नेपालमा पनि बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरू शिक्षा, स्वास्थ्य, वातावरण संरक्षण, वित्तीय साक्षरता, महिला सशक्तीकरण, विपद् व्यवस्थापन र उद्यमशीलता विकासका क्षेत्रमा सक्रिय हुन थालेका छन्।
यही परिवेशमा ग्लोबल आइएमई बैंकले पछिल्ला वर्षहरूमा अघि बढाएको सामाजिक उत्तरदायित्वको अभ्यासले फरक सन्देश दिएको छ। बैंकले सामाजिक उत्तरदायित्वलाई वार्षिक बजेट खर्च गर्ने औपचारिक कार्यक्रमका रूपमा नभई सामाजिक रूपान्तरणको दीर्घकालीन अभियानका रूपमा अघि बढाउने प्रयास गरेको देखिन्छ।
१९औँ वार्षिकोत्सवमा १९ सामाजिक कार्यक्रम
बैंकले आफ्नो १९औँ वार्षिकोत्सवका अवसरमा देशभर सञ्चालन हुने १९ वटा प्रभावकारी सामाजिक उत्तरदायित्व कार्यक्रम घोषणा गरेको थियो। स्वास्थ्य, शिक्षा, वातावरण संरक्षण, वित्तीय साक्षरता, जीविकोपार्जन, महिला स्वास्थ्य, समुदाय सशक्तीकरण र सामाजिक समावेशितासँग सम्बन्धित यी कार्यक्रम बैंकको सामाजिक प्रतिबद्धताको व्यापक दायरा देखाउने प्रयासका रूपमा आएका छन्।
यो केवल कार्यक्रमहरूको सूची थिएन। यसले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको थियो—आर्थिक समृद्धि र सामाजिक समृद्धि एकअर्काका विकल्प होइनन्, परिपूरक हुन्।
बैंकको वृद्धि तब मात्र अर्थपूर्ण हुन्छ, जब त्यसको सकारात्मक प्रभाव समाजका विभिन्न तहसम्म पुग्न सक्छ।
समाजसँग जोडिँदै बैंकिङ
नेपालका अधिकांश बैंक वित्तीय सेवा विस्तारमा केन्द्रित छन्। तर वित्तीय पहुँचसँगै सामाजिक लगानीको दायरा फराकिलो बनाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
विद्यालयमा अध्ययनरत बालबालिकाको सिकाइ वातावरण सुधारदेखि ग्रामीण महिलाको स्वास्थ्य परीक्षणसम्म, वित्तीय ज्ञानको अभाव हटाउनदेखि वातावरण संरक्षणसम्म बैंकको भूमिका आज पहिलेभन्दा व्यापक बन्दै गएको छ।
ग्लोबल आइएमई बैंकले यही सोचलाई व्यवहारमा उतार्ने प्रयास गरेको देखिन्छ। पछिल्लो समय बैंकले सञ्चालन गरेका विभिन्न गतिविधि हेर्दा ती छुट्टाछुट्टै कार्यक्रमजस्ता देखिए पनि तिनको साझा उद्देश्य समुदायलाई सशक्त बनाउनु रहेको देखिन्छ।
कतै विद्यार्थीलाई शैक्षिक सामग्री उपलब्ध गराइएको छ। कतै स्वास्थ्य सेवाको पहुँच कमजोर भएका क्षेत्रमा निःशुल्क स्वास्थ्य शिविर सञ्चालन गरिएको छ। कतै वातावरण संरक्षणका लागि वृक्षारोपण अभियान चलाइएको छ भने कतै वित्तीय साक्षरता कार्यक्रममार्फत बचत, डिजिटल बैंकिङ र सुरक्षित वित्तीय व्यवहारबारे जानकारी दिइएको छ।
यसले संस्थागत सामाजिक उत्तरदायित्वलाई दान वा सहयोगको सीमित परिभाषाबाट बाहिर निकालेर सामाजिक साझेदारीको अभ्यासमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास गरेको देखिन्छ।
स्वास्थ्यमा लगानी, भविष्यमा लगानी
नेपालका ग्रामीण तथा दुर्गम समुदायमा अझै पनि धेरै महिलाले समयमै स्वास्थ्य परीक्षणको अवसर पाउँदैनन्। नियमित स्त्रीरोग परीक्षण, पाठेघरको मुखको क्यान्सरको प्रारम्भिक परीक्षण तथा आवश्यक स्वास्थ्य परामर्शको पहुँच अझै सीमित छ।
आर्थिक अवस्था, भौगोलिक कठिनाइ र सामाजिक संकोचका कारण धेरै महिलाले सामान्य स्वास्थ्य समस्यालाई समेत लामो समयसम्म बेवास्ता गर्नुपर्ने अवस्था छ।
यही यथार्थलाई ध्यानमा राख्दै ग्लोबल आइएमई बैंकले महिला स्वास्थ्यलाई सामाजिक उत्तरदायित्वको महत्वपूर्ण प्राथमिकतामध्ये एक बनाएको छ। निःशुल्क स्वास्थ्य शिविर, प्रारम्भिक परीक्षण, औषधि वितरण तथा थप उपचारका लागि सहजीकरणजस्ता कार्यक्रमले बैंकको स्वास्थ्य क्षेत्रमा रहेको योगदानलाई अझ प्रभावकारी बनाएको छ।
स्वास्थ्यमा गरिने यस्तो लगानीले रोगको उपचारमा मात्र सहयोग गर्दैन। यसले परिवारको आर्थिक बोझ घटाउँछ, महिलाको आत्मविश्वास बढाउँछ र समुदायको समग्र उत्पादकत्वमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ।
शिक्षाः परिवर्तनको आधार
कुनै पनि समाजको भविष्य विद्यालयका कक्षाकोठामा निर्माण हुन्छ। तर नेपालका धेरै समुदायमा अझै पनि विद्यार्थीले आवश्यक शैक्षिक सामग्री, सुरक्षित सिकाइ वातावरण र समान अवसर पाउन सकेका छैनन्।
ग्लोबल आइएमई बैंकले विभिन्न विद्यालयमा शैक्षिक सहयोग, आवश्यक सामग्री वितरण तथा विद्यार्थीमैत्री वातावरण निर्माणका कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ।
शिक्षामा गरिएको लगानीको प्रतिफल तत्काल देखिँदैन। तर एउटा पुस्तक, एउटा कम्प्युटर, एउटा पुस्तकालय वा एउटा छात्रवृत्तिले कुनै विद्यार्थीको जीवनको दिशा बदल्न सक्छ।
त्यसैले शिक्षा क्षेत्रमा गरिएको सहयोगलाई बैंकले भविष्यमा गरिएको लगानीका रूपमा लिएको देखिन्छ।
विकाससँगै प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारी
विश्व जलवायु परिवर्तनको चुनौतीसँग जुधिरहेको छ। नेपाल पनि यसबाट अछुतो छैन। बाढी, पहिरो, पानीका स्रोत सुक्दै जानु, जैविक विविधतामा आएको ह्रास र बढ्दो प्रदूषणले दिगो विकासलाई चुनौती दिइरहेका छन्।
यस्तो अवस्थामा वृक्षारोपण, हरियाली प्रवर्द्धन तथा वातावरण संरक्षणसँग सम्बन्धित कार्यक्रममार्फत बैंकले आर्थिक विकास र वातावरणीय सन्तुलनबीचको सम्बन्धलाई आत्मसात् गरेको देखिन्छ।
आज ‘ईएसजी’ अवधारणा विश्वभर बैंकिङ क्षेत्रको मूल्यांकनको महत्वपूर्ण आधार बन्दै गएको छ। वातावरण संरक्षणलाई संस्थागत सामाजिक उत्तरदायित्वको अभिन्न अंग बनाउनु अब विकल्प नभई आवश्यकता बनिसकेको छ।
वित्तीय साक्षरताः बैंकिङ सेवाभन्दा ठूलो सेवा
बैंक खाता खोल्नु मात्र वित्तीय समावेशिता होइन। बचत गर्ने बानी, जिम्मेवार ऋण प्रयोग, डिजिटल बैंकिङको सुरक्षित उपयोग, वित्तीय ठगीबाट बच्ने उपाय र वित्तीय योजना बनाउने क्षमता पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छन्।
नेपालमा डिजिटल बैंकिङ तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको अवस्थामा वित्तीय साक्षरताको महत्व अझ बढेको छ।
यही आवश्यकतालाई ध्यानमा राख्दै ग्लोबल आइएमई बैंकले विभिन्न समुदाय, विद्यार्थी, युवा तथा स्थानीय समूहलाई लक्षित गरी वित्तीय साक्षरता कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ।
यस्ता कार्यक्रमले व्यक्तिलाई बैंकको ग्राहक मात्र बनाउँदैनन्, जिम्मेवार आर्थिक नागरिक बन्ने आधार पनि तयार गर्छन्।
सामाजिक उत्तरदायित्वको बदलिँदो परिभाषा
एक समय संस्थागत सामाजिक उत्तरदायित्व भनेको नाफाको केही अंश दान गर्नु भन्ने बुझिन्थ्यो। अहिले त्यो अवधारणा निकै फराकिलो भइसकेको छ।
आज सीएसआर भनेको संस्थाले गर्ने प्रत्येक निर्णय समाज र वातावरणप्रति कति जिम्मेवार छ भन्ने प्रश्नसँग जोडिएको छ।
त्यसैले बैंक तथा वित्तीय संस्थाका सामाजिक कार्यक्रमहरू पनि औपचारिकतामा सीमित नभई समुदायको दीर्घकालीन आवश्यकता र वास्तविक समस्यामा केन्द्रित हुन थालेका छन्।
देशव्यापी सञ्जालसँगै सामाजिक प्रभाव
ग्लोबल आइएमई बैंकको महत्वपूर्ण शक्ति यसको देशव्यापी सञ्जाल हो। देशका अधिकांश जिल्लामा सेवा विस्तार गरिसकेको संस्थाले आफ्नो सामाजिक उत्तरदायित्वलाई पनि त्यही स्तरमा विस्तार गर्न सके यसको प्रभाव ठूलो जनसमुदायसम्म पुग्न सक्छ।
सामाजिक उत्तरदायित्वका कार्यक्रमलाई स्थानीय सरकार, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, सामुदायिक संगठन र नागरिक समाजसँगको सहकार्यमा अघि बढाउन सके यसको प्रभावकारिता अझ बढ्नेछ।
दिगोपनका दृष्टिले पनि सामाजिक साझेदारीमा आधारित यस्ता कार्यक्रम बढी प्रभावकारी हुने देखिन्छ।
आर्थिक समृद्धि र सामाजिक उत्तरदायित्वबीच सन्तुलन कायम गर्नु आजको महत्वपूर्ण चुनौती हो। कुनै पनि बैंकको वास्तविक सफलता अब वित्तीय सूचकांकमा मात्र मापन हुँदैन। उसले समाजमा सिर्जना गरेको सकारात्मक परिवर्तन पनि सफलताको महत्वपूर्ण आधार बन्न थालेको छ।
ग्लोबल आइएमई बैंकले पछिल्ला दिनमा सञ्चालन गरेका सामाजिक उत्तरदायित्वका कार्यक्रमहरूले यही नयाँ सोचलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। स्वास्थ्य, शिक्षा, वातावरण, वित्तीय साक्षरता र समुदाय सशक्तीकरणका क्षेत्रमा गरिएको लगानीले बैंकको सामाजिक प्रतिबद्धतालाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास देखाएको छ।
आगामी दिनमा यस्ता कार्यक्रम अझ परिणाममुखी, दीर्घकालीन र समुदायको वास्तविक आवश्यकतासँग जोडिँदै गए ग्लोबल आइएमई बैंक वित्तीय संस्थाका रूपमा मात्र होइन, सामाजिक उत्तरदायित्वलाई संस्थागत संस्कृतिमा रूपान्तरण गर्ने अग्रणी संस्थाका रूपमा पनि स्थापित हुन सक्नेछ।
आर्थिक समृद्धिको यात्रा तब मात्र पूर्ण हुन्छ, जब त्यससँगै सामाजिक रूपान्तरणको अभियान पनि अघि बढिरहेको हुन्छ। यही यात्रामा ग्लोबल आइएमई बैंकले आफूलाई वित्तीय संस्था मात्र होइन, समाजको जिम्मेवार सहयात्रीका रूपमा उभ्याउने प्रयास गरिरहेको छ।
