लन्डन । हुमायुँ सखीले आफ्नो आँखा बन्द गर्छन् र मोतीले लादिएको उनको काठको वाद्य यन्त्रको लामो घाँटीमा आफ्ना औँलाहरु चलाउँछन् ।
“मलाई मेरो हातमा मेरो अफगानिस्तान छ जस्तो लाग्छ”, देशको राष्ट्रिय बाजा रुबाबमा विश्वकै चर्चित कलाकार मध्येका एक सखी बताउँछन् ।
आफ्नो मातृभूमिमा आपतकालीन औषधि र शिक्षाका लागि कोष जुटाउन लन्डनको बार्बिकन कन्सर्ट हलमा प्रदर्शन गर्न क्यालिफोर्नियाबाट उडान गरेपछि उनी जेट–ल्याग (निद्राको अस्थायी समस्या) मा छन्।
बढ्दो मानवीय सङ्कटका साथै अफगानिस्तानको समृद्ध सङ्गीत संस्कृति खतरामा छ किनभने तालिबानले गत वर्ष सत्तामा फर्किएदेखि सङ्गीतमा प्रतिबन्ध लगाएको छ।
व्यापकरूपमा साझा गरिएको भिडियोहरूमा तालिबानहरुले वाद्ययन्त्रहरु तोडफोड र जलाउने गरेको देखाएका छन्। सङ्गीतकारहरू देश छोडेर भागेका छन्।
“अहिले अफगानिस्तानमा सङ्गीत छैन”, सखी भन्छन्, “यो वास्तवमै गाह्रो छ किनभने त्यहाँ कुनै कन्सर्टहरू छैनन्, त्यहाँ कुनै सङ्गीत छैन, र (सङ्गीतकारहरूका लागि) पैसा बिना र जागिर बिना बस्न धेरै गाह्रो छ। त्यसैले उनीहरू खेल्न कतै जान खोजिरहेका छन्।”
तालिबानको दबदबा सन् १९९६ र २००१ को बीचमा सत्तामा रहेका कट्टरपन्थीहरूको अघिल्लो पटकको पुनरावृत्ति हो । त्यतिबेल उनीहरूले इस्लामिक कानूनको कडा व्याख्याअन्तर्गत सङ्गीतलाई पापपूर्ण मानेर प्रतिबन्ध लगाएका थिए।
रुबाब हजारौँ वर्ष पहिलेको हो र सखीले यसको पुनरुत्थान गरेका छन् । सखीलाई एक सङ्गीत प्रवर्तकका रुपमा जानिन्छ र उनले धेरै आधुनिक सङ्गीत शैली विकसित गरेका छन् ।
बीबीसी म्युजिक म्यागजिनले उनलाई उपकरणमा ‘महान कलाकारहरू मध्ये एक’ भनेको छ।
काबुलमा जन्मेका उनी सन् १९९२ मा सोभियत सङ्घ फिर्तीपछिको अराजकतापछि अफगानिस्तान छोडेर पाकिस्तान गएका थिए।
उनले पछि फ्रेमोन्ट, क्यालिफोर्नियामा बसोबास गरे । यो स्थान ठूलो अफगान समुदायका लागि परिचित छ । त्यहाँ उनले रुबाब सिकाउने एकेडेमी सुरु गरे ।
“जब म सङ्गीतमा खेल्छु, म घर छु, मलाई अफगानिस्तानमा छु जस्तो लाग्छ”, उनी भन्छन्।
प्रतिबन्ध लगाउन मिल्दैन
अफगानिस्ताना पछिल्लो दुई दशकमा पपसहित सङ्गीतलाई एक स्वतन्त्र लगामको अनुमति दिइएको थियो । स्थानीय टेलिभिजनमा पनि ‘पप आइडल’ प्रतिभा प्रतियोगिताको समान देखाइएको थियो ।
तर तालिबान सत्तामा फर्किएपछि परम्परागत अफगान सङ्गीत अब विदेशी भक्तहरूमा निर्भर छ।
अफगानिस्तान इन्टरनेशनल टिभीले गत शनिबार बार्बिकनमा ‘सङ्ग्स अफ होप’ कन्सर्ट आयोजना गरेको थियो।
लन्डनमा आधारित यो च्यानल भोलान्ट मिडिया कम्पनीले स्थापना गरेको थियो । यसले इरानीहरूका लागि फारसी भाषाको च्यानल पनि चलाउँछ।
यसले मार्चमा कन्सर्टको बारेमा वृत्तचित्र प्रदर्शन गर्नेछ।
पहिलो हाफमा सखीले शास्त्रीय अफगानी टुक्राहरू बजाउँछन् । त्यसपछि लोक सङ्गीतले दर्शकहरूको ताली पाउँछ ।
उनले बेलायतमा बस्ने कलाकार शाहबाज हुसेनसँग तबलामा र इरानी सङ्गीतकार अदिब रोस्तामीसँग कमन्चेह, एक झुकेको तार वाद्ययन्त्रमा प्रस्तुति दिन्छन्।
“मसँग कन्सर्ट गर्ने विचार थियो– यो मात्र एक चीज थियो जुन मैले सङ्गीतकारका रूपमा गर्न सक्छु”, कार्यक्रमको आयोजक तथा भोलान्टका मल्टिमिडिया पत्रकारसमेत रहेका रोस्तमीले भने ।
“हामीलाई थाहा छ अहिले अफगानिस्तानमा सङ्गीत प्रतिबन्धित छ– उनीहरूले यसलाई संसारभरका मानिसहरूबाट प्रतिबन्ध लगाउन सक्दैनन्”, उनले भने, “हामीले सङ्गीतकारका र सङ्गीत प्रेमीहरूका रूपमा यो सांस्कृतिक सम्पदालाई भविष्यको लागि राख्ने बाटो खोज्न प्रयास गर्नुपर्छ।”
तालिबानअन्तर्गत सङ्गीतकारहरूको हालको अवस्था सन् १९९० को दशकमा फर्किएको उनले बताए ।
“फेरि तपाईं अफगानिस्तानमा सङ्गीतकार हुन सक्नुहुन्”, उनले भने, “जहाँसम्म मलाई थाहा छ अधिकांश सङ्गीतकारहरू देशबाहिर निस्कन खोजिरहेका छन्।”
काबुलको राष्ट्रिय सङ्गीत विद्यालयका विद्यार्थी र शिक्षकहरूको समूह गत वर्षको सुरुमा तालिबानले कब्जा गरेपछि डिसेम्बरमा पोर्चुगलमा शरणार्थीका रूपमा आइपुगेका थिए।
अफगानिस्तानको पहिलो महिला अर्केस्ट्रा जोहरा (जुन सङ्गीतको एक फारसी देवीको नाममा सन् २०१६ मा स्थापना गरिएको थियो) कतार गएको छ । एएफपी
