पाल्पा । नाम सुन्दैमा पाल्पालाई जो–कोहीले पनि सुन्दर जिल्लाको कल्पना गर्छ । नभन्दै पाल्पा आफैंमा सुन्दर पनि छ । प्राकृतिक मात्र होइन, संस्कृतिले पनि धनी पाल्पा पर्यटकीय जिल्ला पनि हो ।

पश्चिम नेपालको पाल्पा नेपाल एकीकरणभन्दा पहिलेदेखिकै प्रसिद्ध सहर तानसेन भएको जिल्ला हो । सेन राजाहरूको राजधानी भएका कारण उसैबेलादेखि सामाजिक, आर्थिक र शैक्षिक दृष्टिले सम्पन्न यो सहर त्यस क्षेत्रको आर्थिक तथा शैक्षिक गतिविधिको केन्द्र पनि थियो ।

ऐतिहासिकता, भौगोलिक बनोट, धार्मिकरुपमा प्रसिद्ध स्थलहरूको संगम पनि हो पाल्पा ।

भौतिक विकास र जनघनत्वका कारण तानसेन सहर भए पनि मूलत: प्राकृतिक सौन्दर्यले धनी ठाउँ हो ।

महाभारत पर्वत शृंखलाको माथिल्लो ठाउँमा रहेको पाल्पाबाट उत्तरमा निम्नोन्नत पर्वतीय भूभाग एवम् माछापुच्छे, अन्नपूर्ण र धवलागिरि हिमाल देख्न सकिन्छ । दक्षिणमा बालीनालीले भरिपूर्ण फाँट देख्न पाइन्छ । जातीय विविधतायुक्त पाल्पा धार्मिक सांस्कृतिक दृष्टिले सम्पन्न जिल्ला हो ।

यहाँ विविधतापूर्ण नेपाली संस्कृतिको सजीवता देख्न पाइन्छ । विविधता भए पनि सबैका बीचमा सहिष्णुता र एकताको भावले गर्दा पाल्पावासीमा मेलमिलाप छ ।

पाल्पाका प्राकृतिक स्रोत, कृषि उपज, भौतिक संरचना, बाटाघाटा, उद्यान, शिक्षा, स्वास्थ्य, सूचना, सञ्चारजगतमा भएका प्रगति, पर्यटकीय स्थल, मठमन्दिर प्रसस्त मात्रामा छन् ।

भैरवस्थान, रम्भादेवी, ऋषीकेश मन्दिर, सत्यवती ताल, रणउजिरेश्वरी आदि देवीदेवताका मन्दिर छन् ।

यो जिल्लाको सदरमुकाम तानसेनमा पर्दछ भने यसको क्षेत्रफल १३७३ वर्ग किलोमिटर छ । पाल्पाको कुल जनसंख्या २ लाख ६१ हजार १८० छ । जसमध्ये पुरुष १ लाख १५ हजार ८४० र महिला १ लाख ४५ हजार ३४० छन् ।

दुई वटा संघीय निर्वाचन क्षेत्र र ४ वटा प्रादेशिक निर्वाचन क्षेत्र रही स्थानीय तहको पुन: संरचना पश्चात १० वटा स्थानीय तहमा विभाजन गरिएको छ । पाल्पा जिल्लामा २ नगरपालिका र ८ गाउँपालिका छन् । जसमा जम्मा ८१ वटा वडा छन् ।

फोटो :  मिथुन कुँवर